Ivrèja

Test an lenga piemontèisa

Ivrèja (Invreja an dialet canavzan, Ivrea an italian) a l’é un comun ëd 24.095 abitant dla provincia ëd Turin e a l'é ciamà "la Capital dël Canavèis".
A resta an sla riva gàucia ëd Deura, an posission ëd gionzura antra la pian-a e ël grandios anfiteatro morénich che con ël profil regolar dla Sèra a dzorastà a tut ël teritòri d'Ivrèja.

J'abitant d'Ivrèja a son ëstranomà scorpion.

[modìfica] Stòria

Rue dël borgh àut, për monté al Dòm e al Castel

Anté che al di d'ancheuj a-i é la sità d'Ivrèja, ij Salassin a l'avìo fondà ël borgh d'Ivry. Cand ij roman a pijo ël contròl dël Canavèis a fondo, dël 100 aGC, na sità al pòst d'ës borgh e a la ciamo Eporedia. La Ivrèja dël dì d'ancheuj a ven dal borgh roman, e ël topònim latin a l'é restà ant ël nòm dj'abitant, ch'as diso anco' sempe Eporedièis.
Dël domini roman, Ivrèja a goerna chèiche reste, dont dij tòch ëd le muraje arlongh ël fium, le reste dl'anfiteatro e la tomba d'Atecio Valeri, a l'intrada dël dòm.

Dël 989 Arduin a l'é nominà Sgnor ëd la Marca d'Ivrèja da l'amperador Oton III.
Dla prima età 'd mes ël sènter urban a së strenz dantorn a la part pi àuta, andoa a dòmino ël palass dël vësco e ël dòm, dont al di d'ancheuj, malgré l'arstruturassion dël 1770, a resto visìbij dij tòch dël sécol ch'a fa XI.

Dël 1313 la sità as sot-met ai Savòja. Sempe restand-ie sot ai Savòja, la sità a l'ha ëdcò dle sotmission feodaj locaj, pr'esempi a Iblet ëd Challant.

Ai 30 dë stèmber dël 1704, durant la guèra ëd sucession ëspagneula, Ivrèja a l'é ocupà daj fransèis, apress 28 dì d'arzistensa.

[modìfica] Monument pi important

Ël castel

• Ël Castel d'Ivrèja
• Ël Dòm
• La gesia 'd San Bernardin
• La biblioteca capitolar

Antra le curiosità dël borgh d'Ivrèja a-i son ëdcò dle cite dzorvivense dël vej sistema ëd denominassion stradal piemontèis, për sòlit antitolà a dle bes-ce: pr'esempi ël Vìcol dl'Ors.

[modìfica] Urbanism e demografìa

Ël sènter d'Ivrèja as caraterisa an soa strutura urbanìstica për la sovraposission antra la nos pì antica, ch'a goerna la strutura tìpica roman-a dle contrà ortogonaj, e la part pì moderna, ch'a së spantia an sla riva drita ëd Deura, conseguensa dël fòrt dësvlup conòmich e demogràfich dl'ancamin dël sécol ch'a fa XX.

A la mità dël sécol ch'a fa XIX la sità a l'avìa pòch pì che 9000 abitant e, parèj d'àutri sènter a l'amboch dle valade alpin-e, soa atività conòmica as limitava a chèiche atività dla tëssiura.
Con la fondassion dël 1908 dla sossietà Olivetti, a l'é anandiasse un lest process d'agrandiment ëd la strutura produtiva dla sità e ëd modificassion ëd la composission sossial dla popolassion.

[modìfica] Carlevé

La bataja dij portigaj

Ant ël carlevé a-i é l'arnomà bataja dij portigaj. Le mascre dël carlevé d'Ivrèja a son:

• La Bela Mulinera, përsonage che conforma a la tradission a l'ha massà 'l feudatari, cissand ël pòpol a l'arvira. A fa soa aparission ant ël carlevé dal 1858. A passa setà an sël chèr, vestìa 'd na vesta bianca (sìmbol ëd verginità e purëssa), con na fassa vërda, na cocarda rossa, na spila con pich e pala ancrosià, e ël bonèt ross an testa. Soa presentassion a l'é al saba grass e a l'é sempe presenta a le vàire manifestassion e cortege.
• Ël General. A l'é na figura militar, dont j'orìgin a son dl'ancamin dl'Eutsent. A l'é vestì dla divisa dl'esèrcit napoleònich. A pòrta capel, stivaj longh con jë spron, braje e guant bianch, giaca nèira con maniòt bordà, boton e spalere dorà, e slë stòmi decorassion e caden-e d'òr doblé.

[modìfica] Cultura

Vìcol dl'Ors

A Ivrèja a-i é na scòla dëstacà dël Politécnich ëd Turin.

[modìfica] Aministrassion

Ël sìndich a l'é Carlo Della Pepa (dal 28/04/2008).

[modìfica] Anliure esterne

• Sit istitussional