Lenga alemànica

	Artìcol prinsipal an lenga piemontèisa
	Version an parlà locaj: Astësan Bielèis Canavzan Langhèt Lissandrin Monfrin Noarèis Seban Valsesian Valsusin
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì

Pais andova a l'é parlà De-ie 'n colp ansima col rat për slarghé la cartin-a La lenga alemànica, ò alemànich, o svìsser-alman a l'é parlà d'apopré 10 milion ëd përson-e an Svìssera, Almagna, Àustria, Liechtenstein, Fransa (Alsassia), Italia (Piemont e Val d'Osta), Venessuela (Colonia Tovar). Àmbit lenghìstic alemànich Ël nòm Alemànich (ISO 639-2: gsw) a comprend na serie ëd lenghe ò dialèt parlà ant un teritòri motobin grand e compòsit. L’alemànich a l’é parlà d’apopré 10 milion ëd person-e. An Svissera a l’é conossù pitòst con ël nòm dë Schwyzerdütsch (alman ëd la Svissera), an Fransa a së s-ciama Elsässerditsch (alman d’Alsassia) ant ël Baden-Württemberg (Almagna) a lo ciamo Schwäbisch e ‘dcò Badensisch, dal nòm ëd le region ëstòriche dla Svevia e dël Baden. As peul trové tanti sot-dialèt, ch’a cambio d’un pais a l’àutr. Ël nòm ëd la lenga alemànica a deriva dël pòpol dj'Alamann ò Alemann. L’alemànich ch’as parla ancheuj a l’é dësvlupasse da l’alemànich antich e dl'età ëd mes. A l’é nen da tant temp ch’as parla ëd lenga “alemànica” an arferendse a tut l’àmbit lenghìstich. A l’é stàit lë scritor Johann Peter Hebel ch’a l’ha dovrà costa definission an sò lìber ëd poesìe Allemannische Gedichte (Poesìe alemàniche). A l’é anteressant noté che ant ël test i trovoma la paròla alemànich ëscrita con un-a o doe “l”. Ancheuj as s’é imponusse la forma con mach na “l” sempia. Jë studios e jë stòrich a son anco’ an camin ch’a studio l’evolussion ëd la paròla ant ij prim sécoj ëd l’età ëd mes, e soa estension a tuta la nassion e la lenga dj’alman. Variant Alemànich ant ël sens pì s-ciass Ël bass alemànich (Niideralemannisch) as parla ant un teritòri pitòst grand, ch’a va da l’Alsassia, passand për ël Baden meridional, fin-a al Voralberg, ant Àustria ossidental. Squasi tut ël Liechtenstein a parla alemànich. Për esempi: Bodeseealemannisch (alemànich dël lagh ëd Costansa) Allgäuerisch, Wälderisch, Montforter Düütsch Oberrhiinalemannisch: (alemànich ëd l’àuta val del Ren): Ël vej Baseldytsch (alman ëd Basiléa) -con na gran part ëd Elsässerditsch (alman alsassian) e alemànich ant le region dël Brisgau e Ortenau). An Venessuela as parla ëdcò un dialèt ëd sorgiss alemànica, ciamà Alemán Coloniero. L’àut alemànich (Hochalemannisch) as parla dzortut ant ël Sundgau alsassian, ant ël Baden, ant la Foresta Nèira meridional, squasi an tuta la Svìssera alman-a, ant le comunità Walser dël Voralberg e ant la Lechtal an Tiròl. Për esempi: Bärndütsch e Züritüütsch (alman ëd Berna e Zurich) Hotzewälderisch as parla ant ël Hotzewald, dzortut ant le comun-e ëd Rickchebach, Härräschried e Görwihl L’alemànich pì àut (Höchstalemannisch). Për esempi: Bärner Oberländisch e Wallisertiitsch ò Seyslertütsch Walsertitsch (titschu, töitsch), la lenga Walser, parlà an dontré paìs dël Piemont e dla Val d’Osta. Alemànich ant ël sens pì largh Svev (Schwäbisch) Foravìa dle sudivision ch’i l’oma vist pì dzora, l’alemànich as divid ëdcò an: alemànich ossidental (Westalemannisch) e oriental (Ostalemannisch) Alemán Coloniero: Dël 1843 a l’é staje n’emigrassion ëd përson-e da le comun-e d'Ändinge am Kaiserstuhl e Wyhl im Kaiserstuhl (Oberbaden). Sò anvod, ch’a vivo ant la sità ëd Colonia Tovar, a parlo anco’ na variant dël dialèt alemànich ardità da sò cè. Alemànich: lenga ò dialèt? Ij lenghist a discuto tant se l’alemànich a sìa na lenga ò mach un dialèt. A podrìo giuté a arsolve la question coste paròle dël grand ëscritor alman Johann Wolfgang Goethe, ch’a dis che Minca na region a-j veul bin a sò dialèt, an essend l’element d’andova che l’ànima a pija sò spìrit. Ò miraco a podrìa vnì a taj la citassion ëd Max Weinrich: Eine Sprache ist ein Dialekt mit einer Armee und einer Marine (Na lenga a l’é un dialèt con n’esèrcit e na marin-a). A-i son vàire discussion ëdcò antra coj che a lo consìdero coma lenga, dzortut për decide lòn ch'a sia da ciamé alemànich e lòn ch'a lo sia nen. La version corenta dla classìfica ISO 639-3, pr'esempi, a considera l'ansema lenghìstich dont as parla ant st'artìcol-sì coma n'ansema ëd tre lenghe diferente e indipendente: Svev, Alemànich e Walser, minca un-a classificà daspërchila. Classificassion Në schema ëd classificassion ëd l'alemànich a peul esse: lenghe indoeuropenghe lenghe germàniche lenghe germàniche ossidentaj lenghe àut germàniche lenghe àut alman-e lenga alemànica Sudivision Alman ësvìsser/Alemànich Alemànich pì àut Àut alemànich Bass alemànich Svev Walser Alemán Coloneiro Còdes ISO Còdes ISO 639-1: - Còdes ISO 639-2: GSW SIL: GSW (Schwizerdütsch/Alemànich); SWG (Schwäbisch); WAE (Walser); GCT (Alemán Coloneiro) Arferiment bibliogràfich për chi a veul fé dj'arserche pì ancreuse http://www.sil.org/iso639-3/documentation.asp?id=gsw

OMMI! Ma io non SO LEGGERE!! E be'? :) È facile leggere una lingua che si parla già. Consulti questa pagina e vedrà, in un attimo anche Lei avrà il suo badge da bogianen :) St'utent-sì a l'é un bogianen OMMI! pero si YO no SE LEER! ¿Y que? :) Es fácil aprender a leer un idioma que ya se habla. Consulte usted esta pagina y verá, en un momento tendrá usted su Badge de Bogianen :) Reading piedmontese: please visit this page 50 260 artìcoj scrivù e na media ëd pàgine lesùe davzin a 1.750.000 pàgine l'ann! 'cò ti it peule travajé a fé pì granda e bela la wikipedia piemontèisa. Tùit a peulo gionté dj'anformassion, deurbe dij neuv argoment, deje na man ai volontari ch'a travajo ambelessì 'ndrinta. Rintra ant la Piòla e les coma avnì a fé toa part. I soma na gran famija e i l'oma da manca dël travaj ëd tuti. Se it la sente nen dë scrive n'artìcol, a-i son vàire travajòt da fé andova a fa pa da manca d'esse na cima a scrive për podej giuté. Mersì. BANCHÈT dj'UTISS Për dì la soa ansima a sta pàgina-sì ch'a-i daga 'n colp col rat an sël tilèt discussion. Për lasseje un messagi a j'aministrator ch'a varda ambelessì. Lìber për chi a veul amprende a lese e a scrive mej an piemontèis, e che an fan d'arferiment a tùit për la coression ortogràfica dij test. Për ёscrive dësgagià, ch'a dòvra la Tastadura piemontèisa! E ch'a manca pa 'd vardesse la pàgina d'agiut për chi as anandia da zero.