Ética deontològica
L'ética deontològica a l'é na teorìa etica normativa ch'a fortiss che la moralità d'un'assion a dipend da s'a conforma a 'd dover o a 'd prinsipi moraj. Ël tèrmin a ven dal grech deon (ël dovèj) e logos (studi). A l'é l'opòst dl'utilitarism, ch'a vàluta n'assion për soe conseguense.
Tichëtte prinsipaj
[modìfica | modifiché la sorgiss]La deontologìa as caraterisa për:
- L'ideja che vàire assion a sio bon-e o grame an lor mideme, indipendentement da soe conseguense
- L'importansa dij dovèj e dj'obligassion moraj
- Ël valor assolù ëd vàire prinsipi moraj
- La responsabilità ëd fé lòn ch'a l'é giust, fin-a quand le conseguense a peulo esse pa ideaj
Prinsipi fondamentaj
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'imperativ categòrich
[modìfica | modifiché la sorgiss]Immanuel Kant, ël filòsof pì amportant ëd costa tradission, a l'ha formulà l'imperativ categòrich coma la lege fondamental dla moralità:
- Fòrmula dl'universalità: "Agiss mach an manera che la volontà a peuda vorej che soa màssima a dventa na lege universal"
- Fòrmula dl'umanità: "Agiss an manera ëd traté l'umanità, tant an ti che ant j'àutri, sempe coma fin e mai mach coma mojen"
- Fòrmula dël regn dij fin: "Agiss coma s'ij prinsipi ëd toa assion a dovèisso dventé, për toa volontà, na lege universal ëd la natura"
La diferensa an tra dovèj
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Dovèj përfet: Obligassion ch'a l'han gnun-e ecession (es. "Dësmentia mai")
- Dovèj imperfet: Obligassion ch'a lasso dë spassi a la libertà 'd giudissi (es. "Giuta j'àutri")
Caraterìstiche
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Nen-consequensialism: La moralità a dipend nen mach dai risultà
- Assolutism moral: Vàire dovèj a son assolù e sensa ecession
- Rassionalism: La rason a l'é la sorgiss dij prinsipi moraj
- Formalism: A dà pì amportansa a la forma dël rasonament moral che al contnù
Esempi
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Ël dovèj ëd dì la vrità: Për un deontologista, as deuv sempe dì la vrità, fin-a se lòn a peul causé dël mal (për Kant, mentì a na përson-a ch'a serca 'd massene n'àutra a sarìa gram, combin ch'a peussa salvé na vita).
- Ël rispet dij dirit: Ij dirit uman a devo esse sempe rispetà, indipendentament da le conseguense utilitarie.
Autri contributor
[modìfica | modifiché la sorgiss]Oltra a Kant, d'àutri filòsof a l'han contribuì a l'ética deontològica:
- W.D. Ross: A l'ha parlà dij "dovèj primàri" (fideltà, riparassion, gratitùdin, giustissia, beneficensa, automijorament, nen-fé 'd mal)
- John Rawls: Soa teorìa dla giustissia a l'ha 'd bas deontològiche, an butand la giustissia prima dl'eficassia
Crìtiche
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le prinsipaj crìtiche a la deontologìa a son:
- Rigidità: As peul mené a 'd situassion andoa ël rispet assolù dël dovèj a causà 'd conseguense catastròfiche
- Conflit dij dovèj: Còsa fé quand doi dovèj a son an conflit?
- Astratëssa: A peul esse tròp astràita da le situassion reaj e dai contest
- Ignoré le conseguense: A peul esse iresponsàbil ignoré completament j'efet ëd nòstre assion
Difèise
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij difensor ëd la deontologìa a rëspondo che:
- La dignità uman-a a l'é sensa pressi e a deuv esse sempe rispetà
- A garantiss na base sicura për ij dirit uman
- A évita la strumentalisassion ëd le përson-e
- A preserva l'integrità moral ëd l'agent
Aplicassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'ética deontològica a l'é aplicà an vàire camp:
- Ética médica: Consens informà, rispet dl'autonomìa dël malavi
- Ética dël travaj: Obligassion dij dator ëd travaj vers ij dipendent
- Ética polìtica: Rispet dij dirit fondamentaj, ancheuj ant un regim d'utilità
- Giurisprudensa: L'ideja dël dirit natural e dij dirit inalienàbij