Aquedòt
Aquedòt (dal Latin aquaeductus, da aqua "eva" e ducere "mné") a l'é n'euvra d'angegnerìa idràulica destinà a porté l'eva da un pòst a n'àutr, normalment da na sorgiss lontan-a a na sità o a 'n pais. A l'é n'infrastrutura essensial për la fornidura d'eva potàbil, për l'agricoltura e për l'industria.
Stòria
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij prim aquedòt a armonto a l'antichità. J'Assir e ij Babilonèis a costruìo canaj për porté l'eva ai sò giardin e camp. J'Egissi a dovravo 'd sistema për l'irigassion. Ij Roman a l'han dësvlupà la técnica a n'art: a l'han costruì 'd gròss aquedòt an pera e caussin-a për porté l'eva a le sità. Ël prim aquedòt roman a l'é stàit l'Aqua Appia (312 a.C.). Al cò dl'Imperi, Roma a l'avìa 11 aquedòt, për na longhëssa total ëd pì che 400 km, ch'a portavo anviron 1 milion ëd méter cub d'eva al di. Dòp ël cròl dl'Imperi Roman, vàire aquedòt a son drocà e a son ëstàit abandonà. Ant l'Età 'd Mes, as dovravo 'd sistema pì sempi (poss, sisterne). A parte dal Rinassiment, a son torna costruisse d'aquedòt an Euròpa. Dël sécol XIX, con la chërsùa dle sità e la Rivolussion Industrial, a son spantiasse j'aquedòt modern an ghisa, peui an ciman armà.
Sòrt d'aquedòt
[modìfica | modifiché la sorgiss]A-i son vàire sòrt d'aquedòt, scond la manera ëd porté l'eva:
Aquedòt a superfice
[modìfica | modifiché la sorgiss]A son dij canaj o condòte ch'a coro an sla surfassa dël teren. A peulo esse:
- A cel duvert: dij canaj scavà ant ël teren e soens rivestì.
- An sle muraje o arcade: quand a l'han da passé 'd valade o teren bass, a son sostnù da 'd muraje o 'd série d'arch (ij pì famos a son coj roman).
Aquedòt soterani
[modìfica | modifiché la sorgiss]A son ëd galarìe scavà sota tèra, për porté l'eva sensa ocupé spassi an surfassa. A j'ero dovrà già da j'Egissi e dai Persian. A son pi comun ant le zòne montagnose.
Aquedòt a pression
[modìfica | modifiché la sorgiss]A deuvro 'd condòte sarà andoa l'eva a cor a pression, grassie a la pendensa o a 'd pompe. A son ij pi comun ant j'aquedòt modern, con tubassion ëd ghisa, assel o plàstica.
Aquedòt a gravità
[modìfica | modifiché la sorgiss]A deuvro la fòrsa ëd gravità për fé core l'eva da un pont pi àut a un pi bass. A l'é 'l prinsipi dj'aquedòt antich e modern con pendensa costanta.
Component d'un aquedòt modern
[modìfica | modifiché la sorgiss]Un aquedòt modern a l'é formà da:
- Presa d'eva: la sorgiss (sorgiss natural, lagh, fium, poss) andoa as pija l'eva.
- Condòta: la tubassion ch'a porta l'eva. A peul esse ëd divers materiaj.
- Stassion ëd pompagi: për aussé l'eva quand a-i é nen pro pendensa.
- Serbatòj: për acumulé l'eva e garantì na pression costanta.
- Regolator ëd pression: për controlé la pression ant la rej.
- Rej ëd distribussion: le tubassion pì cite ch'a porto l'eva a le ca.
Aquedòt famos
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Aquedòt roman: l'Aqua Claudia, l'Aqua Marcia (Roma); l'Aquedòt ëd Segovia (Spagna); l'Aquedòt ëd Pont du Gard (Fransa).
- Aquedòt modern: l'Aquedòt dël Vesuvio (Italia); l'Aquedòt dël Lozère (Fransa); l'Aquedòt dël Delaware (USA).
Amportansa
[modìfica | modifiché la sorgiss]J'aquedòt a son essensiaj për:
- Fornì eva potàbil a le popolassion.
- Garantì l'igiene e la salute pùblica.
- Sosten-e l'agricoltura e l'industria.
- Prevnì la suitin-a.
Sensa aquedòt, le sità gròsse a podrìo nen esiste. Ancor ancheuj, vàire region dël mond a patisso la mancansa d'eva për mancansa d'infrastruture adeguà.
Aquedòt an Piemont
[modìfica | modifiché la sorgiss]An Piemont, a-i son vàire aquedòt amportant. Ël pi grand a l'é l'Aquedòt dël Monviso (o Aquedòt dla pian-a ëd Turin), ch'a porta l'eva dal Pò a la sità 'd Turin e a soa area metropolitan-a, gestì da SMAT. A l'é longh pi che 50 km e a forniss eva a pi che 2 milion ëd përson-e. D'àutri aquedòt a servo le sità pi cite e le zòne ruraj. L'eva piemontèisa a l'é considerà un-a dle pi bon-e d'Italia.