Arch e sajëtte
N'arch a l'é n'arma da lansi ch'a deuvra la fòrsa elàstica dij sò brass për lansé 'd sajëtte. A l'é stàit n'utiss fondamental për la cassa e për la guèra an vàire part dël mond, prima dl'ariv ëd j'arme da feu. A l'ha anfluensà profondaman la stòria, la mitologìa e la coltura 'd vàire pòpoj.
Stòria
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij prim arch a armonto al Paleolìtich e a j'ero fàit ëd bòsch, d'òss o 'd còrn. La tecnologìa a l'é evolùa con j'egissian e ij pòpoj mesopotàmich, ma a son ij mòngoj e j'asiàtich sentraj a porté l'arch a n'aut livel d'eficassa, specialman an sël caval.
Ant l'antichità, j'arcé a j'ero 'd soldà amportant ant l'armà greca, persian-a e roman-a. Al Medi Ev europé, l'arch longh (longbow) anglèis a l'é stàit decisiv an vàire bataje, coma a Agincourt (1415). Ant l'Asia, l'arch compòst a l'era motobin spantià për sò podèj e precision, e a l'é stàit dovrà da pòpoj coma ij mòngoj e j'otoman.
Con l'invension ëd la pover da sparé e dle prime arme da feu, a l'ancamin dl'Età Moderna, l'arch a l'ha perdù 'd pèis militar, ma a l'é restà n'utiss për la cassa e, pì tard, 'me në sport.
Part dl'arch
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Brass: Le part ch'a së stendo, fait ëd bòsch, compost (bòsch, còrn, nerv) o 'd material modern coma 'l carbòni o la fibra 'd véder.
- Còrda: fàita ëd lin, càuna, nerv o material sintétich.
- Impugnadura: La part sentral andoa as ten l'arch.
- Tache: J'estremità dij brass andoa a s'ancàpita la còrda.
- Mira: An j'arch modern, as peul giontesse na mira mecànica.
Sòrt d'arch
[modìfica | modifiché la sorgiss]Arch stòrich
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Arch sempi: fait d'un sol tòch ëd bòsch.
- Arch compost: fait ëd vàire strat ëd material (bòsch, còrn, nerv) tacà con dla cola. A l'era pì potent e curv.
- balestra: n'arch montà an s'un fust ch'a deuvra 'n mecanism për tende la còrda. A l'avìa na gran potensa 'd penetrassion, ma a l'era pì lenta da ricarié.
Arch modern
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Arch ricurv: dovrà ant lë sport olimpich, con ij brass ch'a viro 'ndaré për pì potensa.
- 'Arch compòst (compound bow): a deuvra 'd pulìe e cav për ridùe la fòrsa da mantnì an posission ëd tension, parèj da deje precision e potensa.
- 'Arch longbow (tradissional anglèis): motobin long e sempi, sensa mira.
La sajëtta
[modìfica | modifiché la sorgiss]La sajëtta a l'é 'l proiétil lansà da l'arch. A l'é faita da:
- Còcc (punta): stòricaman ëd pera, òss, bronz o fer; al di d'ancheuj d'assel.
- Asta: ël còrp sentral, fait ëd bòsch, carbòni o alumini.
- Còrde: an piuma natural o 'd plàstica, për stabilisé 'l vòl.
- Tache: na tacadura an fond për ancordesse a la còrda dël tir.
Utilisassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]Militar
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'arch a l'é stàit n'arma letal për sécoj, bon-a a tiré da le distanse con precision relativa. La balestra, an particolar, a l'era motobin temùa për sò podèj ëd penetré le còrasse.
Ëd cassa
[modìfica | modifiché la sorgiss]N'utiss silensios e efetiv për ciapé d'animaj, ancor dovrà 'd vire anté che le arme da feu a son vietà.
Sportiva
[modìfica | modifiché la sorgiss]El tir con l'arch a l'é në sport olìmpich dai Gieugh dël 1900. As treuva 'dcò d'ant ël tir al bersaj tradissional, 3D o ant le competission ëd campagna.
Arch e sajëtte ant la coltura
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'arch a l'é 'n sìmbol ëd potensa, precision e guèra an vàire mitologìe. As treuva 'me atribut ëd divinità (coma Apollo o Cùpid) e 'd personagi amportant (Robin Hood, l'arcé Ulisse). A l'é motobin present ant la literatura, ant ël cine e ant ij videogieugh.