Arma 'd distrussion ëd massa
N'arma ëd distrussion ëd massa (ADM) a l'é n'arma ch'a peul causé motobin dë stermini ëd gent e 'd dann a l'anviron an manera granda e 'n pòch temp. Solitaman, as riferiss a tre categorìe prinsipaj: arme nuclear, arme chìmiche, e arme biològiche. A l'é na definission ch'a armonta a l'época dla Sconda guèra mondial e a l'é dventà sentral ant la polìtica 'd segurëssa antërnassional durant la Guèra Frèida e 'ncora al di d'ancheuj.
Definission e stòria dël termo
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ël termo a l'é stàit conià dël 1937 da l'arsivësco anglèis Cosmo Lang për descrive ij bombardament contra sità sivil. A l'é peui dventà comun apress ël bombardament atòmich ëd Hiroshima e Nagasaki dël 1945. Ël Consej ëd Sigurëssa dle Nassion Unìe a l'ha definì j'ADM coma "arme atòmiche, arme a raj radioativ, arme chìmiche letaj, arme biologiche, e tuti ij futùr tipo d'arme ch'a podrìo esse dësvlupà con un podèj ëd distrussion paragonàbil".
Sòrt d'arme 'd distrussion ëd massa
[modìfica | modifiché la sorgiss]Arme nuclear
[modìfica | modifiché la sorgiss]A deuvro l'energìa liberà da na reassion nuclear ëd fission (bombe A) o ëd fission-fusion (bombe H, o termonuclear). A l'han un podèj dë strage, 'd s-ciòd e 'd radiassion motobin àut. As peulo dovresse an mìssil, bombe d'avion, o proiétij d'artijarìa.
- Efet prinsipal: Ës-ciòd, onda 'd càud, radiassion anmedià e residual, pover radioativa (fallout).
- Esempi stòrich: "Little Boy" e "Fat Man" (USA, 1945); bombe al cobalt (teòrica); mìssil balìstich antërcontinental.
Arme chìmiche
[modìfica | modifiché la sorgiss]A deuvro la tosissità 'd sostanse chìmiche për massé, fé mal o dé 'mpediment. A son classificà an vàire categorìe:
- Nerve agent (agënt nerin): Sarin, VX, Novichok.
- Vessicant (agënt che a brusa): Gas ëd mostarda, lewisite.
- Asfissiant (agënt ch'a asfissia): Gas clòr, fosgen.
- Sanguign (agënt ch'a fà sagné): Cianur d'idrògen, cianogen clorur.
- A son dovrà an vàire conflit, coma la Prima guèra mondial e la Guèra Iran-Iraq.
Arme biològiche
[modìfica | modifiché la sorgiss]A deuvro 'd microorganism (bater, virus, tossin-e) për propaghé 'd maladìe letaj o debilitante.
- Esempi: Antrass, vajeul, pest, tossin-a botulìnica.
- Ël perìcol prinsipal a l'é la contagiosità e 'l difìcil contròl.
- Ël Protocòl ëd Gëneva dël 1925 e la Convension ansima j'arme biològiche dël 1972 a-j proibisso.
Arme a raj radioativ (arme "spòrche")
[modìfica | modifiché la sorgiss]A l'é pa pròpi n'arma nuclear, ma a deuvra 'd material radioativ spantià con d'esplosiv convensional për contaminé na zòna. A l'é considerà motobin pì 'd menassa che 'd letalità anmedià.
Contròl antërnassional e tratà
[modìfica | modifiché la sorgiss]Dòp le speriense devastante dle doe guère mondiaj, la comunità antërnassional a l'ha butà an pé 'd tratà për limité o proibì l'usagi e lë spantiament dë st'arme:
- Tratà ëd nen-proliferassion nuclear (NPT, 1968): A lìmita jë stat nuclear e a proibiss a j'àutri ëd otnije.
- Convension ansima j'arme chìmiche (CWC, 1993): A proibiss la produssion e l'arzerva d'arme chìmiche.
- Convension ansima j'arme biològiche (BWC, 1972): A proibiss la produssion e l'arzerva d'arme biològiche.
- Tratà ansima la proibission completa dij test nuclear (CTBT, 1996, ancor nen an fòrsa completa): A proibiss tùit ij test nuclear.
Dissuasion e usagi
[modìfica | modifiché la sorgiss]La dissuasion a l'é stàita la dotrin-a prinsipal durant la Guèra Frèida: la mnassa 'd na distrussion mutua assicurà (MAD) a l'avìa 'l but d'ampedì l'usagi d'arme nuclear. J'arme chìmiche e biològiche a son considerà "arme 'd distrussion" për soa crudeltà e 'l difìcil contròl dij sò efet.
L'usagi real a l'é stàit limità: le bombe atòmiche dël 1945; l'usagi d'arme chìmiche ant la Prima Guèra Mondial e da l'Iraq contra j'Iranian e ij Curd; d'acusa d'usagi d'arme biològiche an vàire conflit.
Impat psicològich e polìtich
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ël pur pensé a l'esistensa d'arme 'd distrussion ëd massa a l'ha 'n podèj psicològich e polìtich motobin fòrt. A peul giustifiché guère (coma l'anvasion dël 2003 an Iraq, basà an part an s'una tëmma d'ADM pa verificà), influensé j'aleanse, e fin-a cambié le priorità 'd spèisa për la difèisa.
La sfida dël futur
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le neuve tecnologìe (coma l'inteligensa artifissial, la biològia sintética, o la nanotecnologìa) a peulo creé 'd neuve forme 'd menassa o 'd neuve arme ch'a podrìo esse classificà 'me ADM. La comunità antërnassional a dovrà manten-e e agiorné ij tratà 'd contròl për fërmé costa evolussion pericolosa.