Arma chìmica

N'arma chìmica a l'é qualsëssìa sostansa chìmica tòssica, dovrà con mira militar për massé, fé mal o dé 'mpediment a 'd përson-e o 'd bestie. A son classifià 'me n'arma 'd distrussion ëd massa e soa produssion e usagi a son vietà dal drit antërnassional sota vàire tratà, an particolar la Convension ansima j'arme chìmiche.

Stòria

L'usagi 'd sostanse tòssiche an guèra a l'é motobin vej: già ant l'antichità as butavo 'd sostanse për anvelené l'eva o la mangé dij nemis. Ma a l'é stàit ant la Prima guèra mondial che le arme chìmiche a son dventà n'arma sistemàtica e motobin dëstrutiva. Ël prim atach amportant a l'é stàit a Ypres (Belgi) dël 1915, quand le trupe alman-e a l'han lassà andé na nìvola 'd gas clòr contra ij soldà fransèis e canadèis.

Durant la guèra, a son ëstàit dësvlupà vàire sòrt 'd gas: gas ëd mostarda (ch'a lassa brusadure greve), fosgen e difosgen (asfissiant), e pì tard ij prim agent nervin. L'usagi a l'ha causà 'd soferense terìbij e 'd mòrt për senten-e 'd mila soldà, e a l'ha creà 'n fòrt arpudi ant l'opinion pùblica.

Ant ël period prima dla guèra a son ëstàit fàit djë sfòrs për limité coste arme, coma ël Protocòl ëd Ginevra dël 1925, ch'a proibiss l'usagi d'arme chìmiche e biològiche (ma pa soa produssion). Minca manera, a son ëstàit dovrà 'dcò an d'àutri conflit, coma ant la Guèra Iran-Iraq (1980-1988), andoa l'Iraq a l'ha dovrà gas ëd mostarda e agënt nervin contra j'Iranian e contra la popolassion curda (Massacr ëd Halabja, 1988).

Classificassion dj'arme chìmiche

J'arme chìmiche a son classifià scond ij sò efet prinsipaj an sla fisionomìa uman-a:

Agënt nervin (Nerve agents)

A blòco l'assion ëd n'enzima (acetilcolinesterasi) ch'a l'ha da fé con la trasmission dij signaj nervos. L'efet a l'é ràpid e letal: cramp, dificoltà 'd respiré, mòrt për asfissìa.

Serie G: Sarin, Soman, Tabun (svilupà ant la Sconda Guèra Mondial).
Serie V: VX (pì persistent e letaj).

Agent ch'a bruso o Vessicant

A causo gròsse brusadure a la pel, a j'euj e a j'orgo respiratòri.

Gas ëd mostarda (iperite, Yperite): l'arma chìmica pì dovrà dël sécol ch'a fa XX.
Lewisite: a conten Arsénich, efet pì ràpid.

Agent asfissiant

A danegia le vie respiratòrie o a anterferiss con l'ossigenassion dël sangh.

Gas clòr
Fosgen (CG) e Difosgen (DP): a causo l'edema polmonar.

Agent sanguign (Blood agents)

A anterferisso con l'usagi d'ossigen da le sélule.

Cianur d'idrògen (AC)
Cianogen clorur (CK)

Agent ch'a dà fastudi o ch'a incapacita (Harassing/Incapacitating agents)

A son nen letaj, ma a rendo 'l nemis nen bon ëd combate për un perìod.

Gas lacrimògen (për esempi, CS, CR): dovrà 'dcò ant ël contròl dle turbe.
Agent psicotomimétich (për esempi, LSD, BZ): a causo confusion e alucinassion.

Disseminassion

J'arme chìmiche a peulo esse spantià con vàire métod:

Proietìj d'artijarìa (granada, bombe)
Mìssil e fusëtte
Bombe d'avion
Min-e e tràpole
Sbrincià d'aerosol da avion o da tèra

Dësfèisa

La protession contra j'arme chìmiche a comprend:

Vestimente protetive integrà (mascra a gas, corassa)
Sistema 'd rilevassion e d'alarm a lestëssa
Antìdot (për j'agënt nervin, për esempi atropin-a)
Tratament medical e dëcontaminassion

Contròl antërnassional

La comunità antërnassional a l'ha butà an pé 'd tratà për eliminé coste arme:

Protocòl ëd Ginevra dël 1925: a proibiss l'usagi, ma pa la produssion.
Convension ansima j'arme chìmiche (CWC) dël 1993: a proibiss la produssion, ambaronament, e l'usagi d'arme chìmiche e a stabiliss 'n sistema 'd verificassion sota lOrganisassion për la Proibission dle Arme Chìmiche (OPCW). Al 2023, 193 Stat a l'han aderì.

Guèra chìmica al di d'ancheuj

Ancreus, a-i é d'ancident e d'acuse d'usagi d'arme chìmiche, dzortut ant le guère sivij:

La Guèra Sivil Sirian-a: vàire acuse d'usagi d'agent nervin (Sarin) e 'd clòr da part dël regim e dj'ISIS.
L'assassini dël ex-spìa Kim Jong-nam (2017) con VX.
L'avelenament ëd Sergei e Yulia Skripal (2018) con un agent nervin dësvlupà an Russia (Novichok).

Vëdde 'dcò

Ligam da fòra