Arma termonuclear

N'arma termonuclear, conossùa comunement 'me bomba a idrògen o bomba H, a l'é na bomba nuclear che a s-ciòpa 'd manera prinsipal soa energìa da na reassion ëd fusion nuclear, a la qual as gionta na reassion ëd fission nuclear për dé 'n podèj d'esplosion motobin pì grand che col ëd le bombe a fission pure (ciamà "bombe A" o atòmiche).

Prinsipi d'operassion

La bomba termonuclear a deuvra un process a doi stadi, ciamà disegn Teller-Ulam, dal nòm dij sò prinsipaj svilupador, Edward Teller e Stanislaw Ulam.

Prim stadi – Inissiator a fission: Na bomba atòmica a fission (a base ëd plutòni o urani arichì) a serv da "candèila". Soa esplosion a produv na temperadura e na pression motobin àute, necessarie për anandié la fusion.
Second stadi – Fusion: Ël calor e la pression generà dal prim stadi a comprimo e a càuso na quantità d'idrògen, an particolar d'isòtop pesant coma ël deuteri e ël trissi. Sti nùcleo as fondo, formand eli e lassand lìber na quantità 'd neutron àuta energìa e 'd calor motobin pì granda che ant la fission.
Ters stadi (opsional) – Fission potensià: La ragnà 'd neutron lest generà da la fusion a peul provoché na fission ant un mantel d'urani natural (urani-238) ch'a sirconda l'armadura, an moltiplicand ancor ël podèj dl'esplosion. Sti disegn a son ciamà bombe a fission-fusion-fission o "bombe sporche".

Stòria e dësvlup

Ij prim esperiment an sl'ideja 'd fusion nuclear a armonto a j'agn '40, ma a l'é stàit dòp ël test ëd la prima bomba atòmica che lë studi a l'ha pijà slans. Ël prim test andàit a bonfin ëd n'arma termonuclear a l'é stàit Ivy Mike, realisà da jë Stat Unì ël 1m ëd novèmber dël 1952 ant l'atòl ëd Enewetak. L'ogiva a l'era nen un veicol pràtich ma na strutura 'd dimension ëd na ca, ch'a l'ha lassà na potensa d'esplosion ëd 10.4 megaton (mila vòlte cola 'd Hiroshima).

Ël prim veicol pràtich e lansàbil (na bomba a idrògen) a l'é stàit testà da jë Stat Unì dël 1954 (Castle Bravo) e peui da l'URSS dël 1955. Al di d'ancheuj, tute le potense nuclear magior (USA, Russia, Regn Unì, Fransa, Cin-a) a l'han d'angign termonuclear ant sò arsenal.

Vantagi tàtich e stratégich

Rispet a le bombe a fission:

Podèj motobin pì grand: As peul rivé a desen-e 'd megaton, mentre le bombe A a resto sota 'l megaton.
Efissiensa a dimension: Për un midem podèj, na bomba H a peul esse motobin pì cita e legera, parèj 'd podèjla monté an s'un mìssil.
Meno material fìssil: A ciama men urani-235 o plutòni-239, ch'a son motobin car e difìcij da prodove.
Flessibilità: An dovrand lë stadi 'd fission opsional, as peulo regolé 'l podèj e la quantità 'd fallout radioativ.

Efet dëstrutiv

Na bomba termonuclear a l'ha efet motobin pì devastant che na bomba A:

Zòna dë s-ciòp: motobin pì gròssa.
Ónda termica: 'l ciàir e 'l calor a peulo causé brusadure a desen-e 'd chilòmeter.
Ónda d'aria: destrussion struturaj a grande distanse.
Radiassion anmedià e residual: a peul spantié 'd fallout radioativ (fallout) për milen-e 'd chilòmeter, causand maladìe da radiassion e 'd dàit a longh perìod.

L'arma termonuclear ant la dissuasion

Durant la Guèra Frèida, le bombe a idrògen a son dventà la piòla dla dissuasion nuclear e dla dotrin-a dla distrussion mùtua assicurà (MAD). La soa capassità 'd dëstrùe 'd sità antreghe a l'ha fàit ch'a fussa l'arma pì temùa e a l'ha giutà a manten-e n'equilibri dël teror antra le superpotense.

Tratà 'd contròl

Dagià che soa potensa a l'é motobin pì granda, a-i é 'd tratà ch'a lìmito ij test termonuclear ant l'atmosfera. Ël Tratà d'ampedì ij test ant l'atmosfera, ant lë spassi sota-eva e sota tera (Partial Test Ban Treaty, 1963) a l'ha obligà le nassion a fé mach test sota tera. Ël Tratà d'ampedì ij test nuclear (Comprehensive Nuclear-Test-Ban Treaty, CTBT, 1996) a proibiss tùit ij test, ma a l'é ancor nen an vigor përchè vàire stat a l'han nen ratificalo.

Vëdde 'dcò

Ligure dë fora