Artijerìa
L'artijerìa (o artijarìa) a l'é l'ansem dj'arme da feu motobin gròsse ch'a sparo projétij a na distansa motobin longa e motobin àuta, generalment nen mzurabij a euj da la posission dël tir. A l'é la branca militar ch'a s'òcupa dla produssion e dl'utilisassion ëd coste arme (canon, obusié, lanciamìssil, e coj ch'a-j dovro).
Stòria
[modìfica | modifiché la sorgiss]Orìgin
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij prim canon a son comparì an Cin-a vers ël sécol XII (pover nèira). An Euròpa a son dësvlupasse ant ël Medi ev (prima testimoniansa an bataja a Crécy, 1346).
Età Moderna
[modìfica | modifiché la sorgiss]Con le guère 'd set agn e le campagne napoleòniche, l'artijerìa a dventa na part essensial dj'esércit. A son dësvlupasse canon pì leger e mòbij.
Sécol XIX-XX
[modìfica | modifiché la sorgiss]La rivolussion andustrial a pòrta: rigadura dël canon, projétij esplosiv, sistema 'd recul e artijerìa a tir ràpid. Ant la Prima Guèra Mondial, l'artijerìa a l'é stàita l'arma ch'a l'ha fàit pì mòrt.
Modernità
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ancheuj l'artijerìa a comprend: sistema autopropulsà, mìssil guidà, e sistema a tir pì lest.
Sòrt d'artijerìa
[modìfica | modifiché la sorgiss]Për pèis
[modìfica | modifiché la sorgiss]- artijerìa lègera: Canon portàtij (es. morté).
- artijerìa campagnin-a: Canon tirà da cavaj o da trator.
- artijerìa pesanta: Për l'assedi o për tir lontan.
Për mobilità
[modìfica | modifiché la sorgiss]- artijerìa tirà (towed artillery): Canon tirà da 'n veicol.
- artijerìa autopropulsà (self-propelled artillery): Con motor ëd soa përson-a (tanme un tanch).
- artijerìa da assedi: Fiss o motobin pèis.
Për sòrt dël bersaj
[modìfica | modifiché la sorgiss]- artijerìa contra-aerea.
- artijerìa contra-tanch.
- artijerìa da costa (contra le nav).
Për sòrt 'd projétil
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Canon a bala (diret).
- Obusié (tira 'n curva).
- Fusëtte e mìssil.
- Morté (tira motobin an àut).
Component d'un sistema d'artijerìa
[modìfica | modifiché la sorgiss]- La piataforma 'd tir (la boca 'd feu).
- Ël sistema 'd pontament (visor, giroscòpi, computer).
- Ël sistema 'd caria (a man o automàtich).
- La munission (projétij e caria esplosiva).
- Ël sistema ëd traspòrt.
Artijé
[modìfica | modifiché la sorgiss]Col ch'a deuvra l'artijerìa as ciama artijé o bombardé. A l'ha damanca 'd formassion técnica an matemàtica, fìsica, e geologìa për calcolé la trajetòria.
Utilisassion an bataja
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'artijerìa a serv për:
- Dëstrùe le posission nemise.
- Dësblé le linie 'd comunicassion.
- Creé 'd cortin-e 'd feu për protege l'avansà.
- Sgomenté le trupe nemise.
- Dësblé l'artijerìa nemisa (contra-baterìa).
Artijerìa moderna
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Sistema a tir mùltipl (MLRS): Ch'a lansa vàire fusëtte an pòchi second.
- artijerìa guidà: Con projétij ch'as coregio ant ël vòl.
- artijerìa naval e aerea.
- artijerìa sensa equipagi: Sistema robotisà.