Astronàuta

Astronàuta (dal grech ástron = "stèila" e nautes = "marinar", visadì "marinar dle stèile") a l'é na përson-a ch'a l'é stàita antrenà për volé e travajé ant lë spassi. A peul comandé na navissela spassial, fé d'arserca sientìfica, e manten-e j'impiant dle stassion spassiaj.

La definission a peul varié second ël pais:

An Russia e ant l'ex Union Soviética, as deuvra la paròla cosmonàuta (dal grech kósmos = "univers").
An Cin-a, as deuvra taikonàuta (dal cinèis tàikōng = "spassi").
An Euròpa e an d'àutri pais, as deuvra soens astronàuta o spassionàuta.

Stòria

L'idèja dël viagi ant lë spassi a l'é veja, ma a l'é mach ant ël sécol ch'a fà XX ch'a l'é dventà realtà, con la corsa a lë spassi antra Stat Unì e Union Soviética.

Ël prim vol spassial uman a l'é stàit col dël cosmonàuta soviétich Jurii Gagarin ai 12 d'avril dël 1961 a bòrd ëd la navissela Vostok 1. A l'ha passà 108 minute an òrbita d'antorn a la Tèra.

La prima fomna a volé ant lë spassi a l'é stàita la cosmonàuta soviética Valentina Tereshkova ai 16 ëd giugn dël 1963.

Ël prim pass an sla Lun-a a l'é stàit fàit da l'astronàuta american Neil Armstrong ël 20 ëd luj dël 1969 durant la mission Apollo 11.

Antrenament

Dventé n'astronàuta a l'é un process longh e dur. La pì part dj'astronàuta a ven da formassion técnich-sientìfiche (angegnerìa, fìsica, medzin-a) e a l'han na gran esperiensa 'd vòl (sovens com pilòta 'd cassa o pilòta 'd prova). L'antrenament a dura normalment pì d'un ann e a comprend:

Resistensa a l'acelerassion (ant le sintrifuga).
Vòl parabòlich për fé l'esperiensa dla microgravità.
Adestrament për surtìe ant lë spassi (ant le pissin-e gròsse për simolé l'assensa 'd pèis).
Studi dle navissele e dj'esperiment.
Sopravivensa an condission estreme (frèid, desert, eva).

Vita ant lë spassi

La vita a bòrd ëd na stassion spassial a l'é motobin regolà. J'astronàuta a deuvo:

Fé almanch doe ore d'esercissi fìsich minca di për combate j'efet dla microgravità (atrofìa muscolar, pèrdita 'd massa dj'òss).
Mangé aliment liofilisà e bèive eva ricuperà.
Tachesse për deurme, për nen volé.
Fé manutension ëd la stassion e realisé j'esperiment sientìfich.

Arconossiment

J'astronàuta a son considerà dij eroe an tute le nassion ch'a partécipo a l'esplorassion dlë spassi. Vàire 'd lor a l'han arseivù 'd decorassion e 'd premi amportant, com la Midaja d'òr dël Congrèss (Stat Unì) o l'Eroe dl'Union Soviética (Russia).

Curiosità

Fin al 2025, pì che 600 përson-e a l'han volà ant lë spassi.
La permanensa pì longa a l'é cola dël cosmonàuta russ Valeri Poliakov, ch'a l'ha passà 437 di consecutiv a bòrd dla stassion Mir.
La fomna con la pì longa permanensa a l'é l'astronàuta american-a Peggy Whitson, con 665 di an total an vàire mission.
Për andé ant lë spassi, j'astronàuta a deuvo passé travers fase d'acelerassion motobin fòrte (fin a 3-4 vire la fòrsa ëd gravità) e peui adatesse a la microgravità.

Vardé ëdcò