Ateragi an sla Lun-a
Un ateragi an sla Lun-a a l'é l'ariv ëd na navissela spassial an sla surfassa dla Lun-a. Sòn a peul esse un ateragi controlà (ciamà "soft landing") për fé na dëssèisa sicura, o n'ampat volontari o assidental (ciamà "hard landing"). Fin al di d'ancheuj, a son ëstàite realisà vàire mission, sia con astronàuta a bòrd che con rover e sonde automàtiche.
Prime mission e la corsa a lë spassi
[modìfica | modifiché la sorgiss]La stòria dj'ateragi lunar a l'é lià a la guèra frèida e a la corsa a lë spassi antra Stat Unì e Union Soviética.
Ël prim oget uman a rivé an sla Lun-a a l'é stàit la sonda soviética Luna 2, che ai 13 dë stèmber dël 1959 a l'é stàita fàita crasé volontariament an sla surfassa. A l'era n'ateragi dur, sensa possibilità d'ateré con dlicatëssa.
Ël prim ateragi controlà ("soft landing") a l'é stàit otnù da l'Union Soviética con la sonda Luna 9 ai 3 ëd fërvé dël 1966. La Luna 9 a l'ha mandà le prime fotografìe da la surfassa lunar, dimostrand ch'a l'era consistenta e che le navissele a podìo posesse sensa sprofondé.
Jë Stat Unì a l'han peui realisà na série d'ateragi con ël programa Surveyor (1966-1968), për fé dle preuve an vista dle mission con equipagi.
J'ateragi uman: ël programa Apollo
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'ùnica nassion ch'a l'ha fin-a adess fàit ateré dj'òm an sla Lun-a a son jë Stat Unì, con ël programa Apollo.
L'Apollo 11 a l'é la mission pì famosa. Partìa ai 16 ëd luj dël 1969, la navissela a l'é rivà an sla Lun-a ai 20 ëd luj. Ël mòdul lunar "Eagle", con Neil Armstrong e Buzz Aldrin, a l'é posasse ant ël Mar dla Tranquilità. Armstromg a l'é calà giù prima e a l'ha pronunsià soe paròle famose: "Un cit pass për l'òm, ma 'n gran sàut për l'umanità". J'astronàuta a l'han passà 21 ore e 38 minute an sla surfassa, an fasend d'esperiment e cheujend campion ëd ròca e teren.
D'apress a l'Apollo 11, a-i son ëstàite d'àutre sinch mission ch'a l'han fàit ateré dj'astronàuta (Apollo 12, 14, 15, 16 e 17), fin-a al 1972. An total, dódes òm a l'han marcà 'l teren lunar. L'Apollo 13, nopà, a l'ha nen podù ateré për via 'd n'esplosion a bòrd. Ant le mission pì avansà (Apollo 15, 16, 17) a l'é stàit dovrà 'l rover lunar, na vitura elétrica për esploré na zòna pì granda.
Mission d'apress e d'àutri pais
[modìfica | modifiché la sorgiss]D'apress al 1972, a-i é stàit un longh perìod sensa ateragi lunar. Mach dël 2013 la Cin-a, con la sonda Chang'e 3, a l'ha fàit na neuva mission riussìa. Dël 2019, la Chang'e 4 a l'é stàita la prima a ateré an sla facia stërmà dla Lun-a (cola ch'a varda mai vers la Tèra).
D'àutri pais a l'han tentà d'ateré: l'India a l'é riessùa dël 2023 con Chandrayaan-3 al pòl sud; ël Giapon dël 2024 con SLIM. A-i son ëdcò stàite 'd mission privà, cheidun-e riussìe e d'àutre falìe.
Sfide técniche
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ateré an sla Lun-a a l'é complicà përchè a l'ha nen n'atmosfera. A venta dovré dij motor a fusëtta për frené la navissela e fela calé con dosseur. La velocità da fé perde a l'é d'anviron 1.6 km/s (3.600 mph). La pianificassion dla trajetòria e ij sistema ëd navigassion a deuvo esse motobin precis.