Avion da cassa

N'avion da cassa (an anglèis fighter aircraft o fighter) a l'é n'avion militar progetà prinsipalment për conquisté e manten-e la superiorità aerea an eliminand j'avion nemis ant le bataje aeree. A l'é l'arma prinsipal për ël contròl dël cel e a l'ha 'dcò 'd capacità 'd pì tard ataché 'd bersaj a tèra.

Stòria

Ij prim avion da cassa a son comparì ant la Prima Guèra Mondial. A l'ancamin a j'ero motobin sempi, ma a l'han prest dësvlupà tecnìche 'd combatiment an aria (dogfight) e mitrajatris sincronisà për tiré travers le pale dël motor. Esempi: Fokker Dr.I, SPAD S.XIII.

Ant la Sconda Guèra Mondial, la tecnologìa a l'ha fàit n'arsàut gigantesch: avion a motor a reassion (Messerschmitt Me 262, Gloster Meteor), radar ëd bòrd, e mìssil aria-aria primitiv. La velocità e la potensa a son aumentà motobin.

Ant la Guèra frèida, a son nassù ij cassador a reassion supersònich (F-4 Phantom II, MiG-21) e le bataje a distansa con mìssil guidà. A l'época moderna, ij cassador a son stealth (invisìbij ai radar), con aviònica motobin avansà e capacità multifonsion.

Caraterìstiche técniche

Velocità àuta: Sovens supersònich (Mach 1+), con cheich model ch'a peulo rivé a Mach 2 o pì.
Manovrabilità e lestëssa: Për vagné an combatiment ravisinà (dogfight).
Aviònica avansà: Radar potent, sistema 'd mira sensa euj (helmet-mounted display), computer 'd bòrd.
Armament: Mìssil aria-aria a longh e curt ragg, canon a reassion, e àutre arme.
Sigiladura (stealth): Tecnologìa ch'a riduv la segnatura radar për nen esse descurvì.

Sòrt ëd cassador

Për generassion

Prima generassion (1945-1955): A reassion, sensa mìssil.
Sconda generassion (1955-1965): Supersònich, con mìssil primitiv.
Tersa generassion (1965-1975): Con radar motobin amportant, mìssil a guida radar e a infra-ross.
Quarta generassion (1975-1990): Motobin manovràbij, con aviònica digital (F-16, MiG-29).
Generassion 4.5 (1990-2000): Capacità stealth limità, radar a anten-a scansanta, mìssil a portà motobin longa (Eurofighter Typhoon, Dassault Rafale).
Quinta generassion (2000-adess): Stealth integrà, sensor fusion, capacità multifonsion (F-22 Raptor, F-35 Lightning II, Su-57).

Për ròl

Cassator ëd superiorità aerea: Progetà dzortut për dësfé j'avion nemis (F-22, Su-35).
Cassator multifonsion: Ch'a peul fé vàire mission (cassa, atach a tèra, arconossiment) (F-16, F/A-18).
Cassator d'assàut: Specialisà për deje suport a le trupe a tèra, ma motobin bon ant ël combatiment avion (Su-25, A-10).
Cassator noturn/ant ël mal temp: Con radar potent për travajé ant le condission mal fé (F-14 Tomcat, për esempi).

Armament

Mìssil aria-aria:
- A longh ragg (BVR - Beyond Visual Range): AMRAAM, R-77.
- A curt ragg (Within Visual Range - WVR): AIM-9 Sidewinder, R-73.
Canon a reassion: 20-30 mm, për ël combatiment ravisinà e për l'atach a tèra (M61 Vulcan, GSh-30-1).
Bombe e mìssil aria-tèra: Për le mission multifonsion.

Tàtica

Le tàtiche a cambio con la tecnologìa:

Dogfight: Combatiment man a man, con maneuvre d'acrobassìa aerea.
Tir BVR: Tiré da pì 'd 10-20 km 'd distansa, sensa vëdde l'avion nemis.
Look-down/shoot-down: Tìré contra 'd bersaj ch'a son pì bass che l'avion, grassie a radar sofisticà.
Formassion e cooperassion: Echip d'aria, cooperassion con avion AWACS e con la dësfèisa a tèra.

Avion da cassa avosà

Sconda Guèra Mondial: Supermarine Spitfire, Messerschmitt Bf 109, P-51 Mustang, Mitsubishi A6M Zero.
Guèra frèida: F-4 Phantom II, MiG-21, F-104 Starfighter, Mirage III.
Modern:
- USA: F-22 Raptor, F-35 Lightning II, F-16 Fighting Falcon, F-15 Eagle.
- Russia: Su-35, MiG-29, Su-57.
- Euròpa: Eurofighter Typhoon, Dassault Rafale, Saab Gripen.
- Cin-a: Chengdu J-20, Shenyang J-31.

Futur

Sesta generassion: An dësvlup (USA: NGAD; Euròpa: FCAS; RU: MiG-41). Caraterìstiche: stealth motobin avansà, inteligensa artifissial, arme a energìa dirigìa, capacità 'd comandé dron.
Dron da combatiment (Loyal Wingman): Dron che a fa da scorta a j'avion con pilòta.
Avion con pilòta opsional.

Produssion e còst

Ij cassador modern a son motobin costos (un F-35 a peul costé pì 'd 100 milion d'éuro). La produssion a l'é limità a pòche nassion con tanta capassità andustrial.

Vos corelà

Arferiment