Bòsch temperà ëd latifeuje e mës-cià
Ij bòsch temperà 'd latifeuje e mës-cià a son un biòma terestr caraterisà da la presensa 'd erbo ch'a perdo le feuje d'invern e, an chèich zòna, da na mës-cia con conìfere. A son tìpich dle region temperà dl'emisfer nòrd, con istà càude e invern frèid, e 'n clima con pieuva bin spantià durant l'ann.
Distribussion
[modìfica | modifiché la sorgiss]Cost biòma as treuva dzortut ant l'América dël Nòrd (est djë Stat Unì e Canadà), an Euròpa (da la Fransa a la Russia ossidental) e an Asia oriental (Cin-a, Giapon, Coréa). A forma na banda larga antra le region boreaj (taiga) e le region subtropical.
Caraterìstiche
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij bòsch temperà a latifeuje a l'han na stratificassion bin marcà: un pian superior con erbo àut (20-35 m), un pian mesan con erbo pi cit e busson, e un pian erbos. La luminosità a cambia con le stagion: a la prima, prima che le feuje a sio surtìe, motobin ëd lus a riva fin-a al teren, an fasend fiorì dle piante ch'a deuvro col perìod (com j'anémon dij bòsch). D'istà, la copa dj'erbo a fà ombra, an riduvend la lus. D'otonn, le feuje a cambio color (giàun, ross, maròn) e a tombo.
Ij bòsch mës-cià a conten-o 'dcò 'd conìfere, com pin, sapin e malëzzo, ch'a giuto a manten-e na covertura vegetal tut l'ann.
Erbo prinsipaj
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le specie d'erbo pì comune a son:
- Rol (géner Quercus)
- Fò (Fagus sylvatica)
- Biola (géner Betula)
- Tij (géner Tilia)
- òpi (géner Acer)
- Sàles (géner Salix)
An tra le conìfere, as treuvo ël pin e ij sapin bianch e ross.
Fàuna
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij bòsch temperà a son abità da vàire specie d'animaj:
- Mamìfer: serv, caprieul, singhial, volp, levr, schërieul.
- Osèj: merlo
- Inset: furmije, coleòter, farfale.
Vàire mamìfer a van an letàrgh d'invern për sopravive al frèid e a la scarsità 'd mangé.
Amportansa e mnasse
[modìfica | modifiché la sorgiss]Cost bòsch a l'han n'amportansa ciav për:
- La produssion d'ossìgen.
- L'assorbiment d'anidride carbònica.
- La protession dël teren da l'erosion.
- La regolassion dël clima local.
- La risorsa ëd bòsch për l'òm.
Le mnasse prinsipaj a son la deforestassion, l'urbanisassion, l'inquinament e ij cambiament climàtich.