Balestra
La balestra a l'é n'arma da lansi ch'a deuvra un arch montà an s'un fust (arbalet) për lansé dij proietìl ciamà vireton. A l'é stàita un'arma motobin amportanta ant la guèra dal Medi Ev fin a l'inissi dl'Età Moderna, apresià për sò podèj ëd penetrassion e për la facilità relativa 'd manovra rispet a l'arch long.
Stòria
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le prime balestre a armonto a l'antica Cin-a, vers ël sécol ch'a fa V a.C., e a son peui spantiasse an Euròpa. An Euròpa, a son dventà famose ant l'àuta Età 'd mes, an particolar d'apress l'ariv dij model a pé (arbalestrier). A l'era motobin dovrà da le armà italian-e, da jë svìsser e an tute le bataje dël Bass Medi Ev.
A l'era motobin dovrà contra le corasse dij soldà a caval e a pé, e a podìa esse manovrà da 'd soldà con pòca preparassion, divers da l'arch long ch'a ciamava ani d'antrenament. Për costa rason, la Cesa a l'ha fin-a proibì l'usagi dla balestra contra ij cristian ant ël Consili ëd Lateran II (1139), ma l'órdin a l'é stàit motobin ignorà.
Con l'avent ëd le prime arme da feu portàbij (archibus), la balestra a l'ha ancaminà a perde 'd teren a parte dal sécol ch'a fa XVI, fin a dventé n'arma da cassa o 'd nicia.
Strutura e part
[modìfica | modifiché la sorgiss]La balestra a l'é faita da vàire part prinsipaj:
- Arbalet (arch): la part ch'a lansa, faita stòricaman ëd bòsch, compòst (bòsch e còrn) o 'd metal. Al di d'ancheuj as deuvro 'd material modern.
- Fust (tiller o stock): la strutura sentral, andoa a l'é montà l'arch. A serv da mira e a conten ël mecanism ëd caria.
- Còrda: faita ëd nerv, lin o material sintétich modern.
- Mecanism ëd caria: a comprend la nòcia (nòcc), na leva o 'n ganciòt che a ten la còrda an tension fin a lë spar.
- Gat (grillet): ël mecanism ch'a lassa andé la nòcia për lansé ël vireton.
- Stria o guidavireton: un canal an sël fust andoa a l'é posà 'l vireton.
Ij vireton
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij vireton a son ij proiétij dla balestra. A j'ero fàit ëd bòsch, con na ponta 'd fer (còcc) e 'd coarde 'd piuma për stabilisé 'l vòl. Le ponte a podìo avèj vàire forme: për penetré le corasse, për fé 'd ferìe larghe, o 'dcò për lansé 'd mëssagi.
Sòrt 'd balestre
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Balestra a man: la pì comun ant ël Medi Ev, carià con ël pé an sla testa dl'arch e tirand la còrda a man.
- Balestra a stanghèt (goat's foot lever): a deuvra na leva për mecanisé la caria.
- Balestra a cranechin (cranequin o rack and pinion): con un mecanism a ingranagi për carié, dovrà dai soldà a caval.
- Balestra a gir (windlass): a deuvra 'd cav për carié 'd balestre motobin gròsse, dovrà për j'assedi.
- Balestra a pistolera: na version pì cita, dovrà 'me arma da difèisa personal a parte dal sécol ch'a fa XVI.
- Balestra moderna: fàita 'd material modern (alumini, carbòni), con mira òtica e mecanism ëd caria potensià. Dovrà për la cassa o 'l tir sportiv.
Utilisassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]Militar
[modìfica | modifiché la sorgiss]La balestra a l'era l'arma da distansa për ecelensa dij soldà a pé an tute le bataje dal sécol ch'a fa XII al sécol ch'a fa XV. A l'era bon-a a penetré le corasse 'd maja 'd fer o le armadure a plache, a na distansa 'd 50-100 méter. J'arbalestrié a j'ero sovens protegiù da d'arpar portàbij (pavese).
Ëd cassa
[modìfica | modifiché la sorgiss]La balestra a l'é stàita dovrà për la cassa 'd bestie gròsse, coma 'd singhia o 'd cerv, për soa potensa e soa precision.
Sportiva
[modìfica | modifiché la sorgiss]Al di d'ancheuj, ël tir con la balestra a l'é në sport, con 'd competission a bersaj. A l'é 'dcò dovrà ant ël tir 3D, andoa as mira a 'd siluëtte 'd bestie.
La balestra ant la coltura
[modìfica | modifiché la sorgiss]La balestra a l'é sovens associà a 'd personagi 'd traditor o 'd mercenari ant la literatura medieval, përchè a podìa massé un cavalié sensa avèj la fòrsa o l'abilità d'un arcé. A l'é 'dcò n'arma amportanta ant la fantasìa e ant ij videogieugh.