Bigat (anlevament)

Bigat (an italian baco da seta; nòm sientìfich Bombyx mori) a l'é la larva dla farfala dël moré, n'inset lepidòter dla famija Bombicidae. A l'é stàit për sécoj la sorgent pì amportanta dla seda natural, e sò anlevament a l'ha avù n'importansa strasordinaria an Piemont e an tuta Italia fin a la metà dël Neuvsent.

Stòria

Originari dla Cin-a setentrional, ël bigat da seda a l'é stàit introduvù an Euròpa për man dj'Arab e dij Bisantin . An Piemont, la bachicoltura a l'é dësvlupasse a parte dal Sessent grassie a la promossion dij Savòja, ch'a l'han ancoragià la coltivassion dël moré (Morus alba) e l'anlevament dij bigat . Ant la sconda metà dël Neuvsent, con l'avent dle fibre sintétiche e la concorensa dla Cin-a, l'anlevament dël bigat da seda a l'é praticaman dësparì da l'Italia .

Cicl ëd vita

Ël bigat da seda a l'é la larva dla farfala dël moré. Sò cicl ëd vita a dura anviron 45-55 di e a comprend quatr fase: euv, larva (bigat), crisàlide (cochèt) e farfala .

Euv: La farfala a fà fin a 500 euv, ëd color gris. An Piemont, j'euv (ciamà "smens") a vnisìo vendù ant le "bustìne 'd carta" e a costavo an media 33-48 centésim al gram .
Larva (ël bigat): A seurt da l'euv dòp 9-10 di. A l'é longh 3 mm e a l'ha na fam bòja. As nuriss mach ëd feuje ëd moré, ch'a deuvo esse sempe fresche . A passa për 5 "età" separà da 4 "durmìe" (mute). A la fin, a l'é longh 8-9 cm e a peisa 8.000 vire 'd pì che a la nàssita .
Crisàlide (ël cochèt): Quand a l'é madur, ël bigat a "monta al bòsch" (a và a anvlupé). A fà seurte da la boca na bava ch'a s'anduriss a contat con l'aria. An 3-4 di a forma 'n cochèt ëd seda grossera, costituì da un fil ùnich longh da 300 a 900 méter .
Farfala: Dòp 8-10 di, la crisàlide a dventa na farfala bianca ch'a l'ha pì nen la boca e a viv mach 3-4 di për cobiesse e fé j'euv .

Anlevament an Piemont

An Piemont, l'anlevament dij bigat a l'é stàit për sécoj na sorgent ëd rédit fondamental për le famije contadin-e, dzortut për le fomne e ij cit.

Organisassion dl'anlevament

La bigatera: Ël local andoa as anlevavo ij bigat. A l'era soens na stansia dla ca, un grané. A ventava netielo bin, sbianché le parete e tnilo a na temperadura costanta (anviron 20°C) .
Le stagere: A j'ero dij ripian ëd bòsch o cana 'd bambù andoa as ëspantiavo ij bigat e le feuje 'd moré.
La bòsch: Quand ij bigat a j'ero pront për fé 'l cochèt, as butavo andrinta a dij ram (ëd sàles o ninsolé) përchè a podèisso anvlupesse .

Le fase dl'anlevament

Cova (incubassion): J'euv a vnisìo ëscaudà për 18 di. Soens le fomne a tnisìo le bustìne ant ël sen për manten-e la temperadura .
Alimentassion: Ij bigat a mangio di e neuit, sensa fërmesse. As dasìo feuje 'd moré, tajà a fassëtte për ij cit. Na famija a l'avìa da manca 'd na tonelà 'd feuje për anlevé j'euv d'un' onsia (25-30 g) .
La netia: Le stagere a l'avìo da manca d'esse netià minca doi di për gavé j'escrement.
La mòrt dël cochèt: Për nen fé seurte la farfala (ch'a tajrìa ël fil), ij cochèt a vnisìo campà an eva bujenta o fàit sëcché ant ij forn, an massand la crisàlid andrinta .

Ij mërcà dij bigat e dij cochèt

An Piemont a esistìo d'arnomà mërcà setimanaj dedicà a la vëndita dij bigat e dij cochèt. Ël pì grand a l'era 'l Mërcà dij Bigat e Cochèt ëd Coni, ma a j'ero motobin ativ ëdcò coj d'Ast e d'Alba .

Terminologìa an piemontèis

Bigat (sing. bigat; pl. bigat): ël bigat da seda.
Cochèt (sing. cochèt; pl. cochèt): la crisàlid.
Smens: j'euv dël bigat.
Moro: la fruta dël moré.

Anliure