Ca Savòja

Ca Savòja a l'era un-a dle famije nòbil pi antiche d'Euròpa, nàita ant ël secol ch'a fa 10 an ël regn ëd Borgògna, con ël prim tra lor ch'a l'é stàit Umbert Biancaman.

Ansëgna dij Savòja, con la divisa "FERT"

Stòria

J'achit

Ël prim dij Savòja a l'era stàit Umbert Biancaman, ch'a l'era nàit ant tra ël 970 e ël 980 ij sò cé a j'ero miraco rivà da la Borgògna, chiel a l'avia ancaminasse ant la cariera polìtica an governand com cont dzor a 22 castej për cont dël re dle Doe Borgògne (ëdcò Regn d'Arles) Rodolf III ëd Borgògna.

Umbert a l'avia cominsià an governand ij dantorn ëd Belley donch ël Bugey e sla contà ëd Sermorens. Chiel a l'avia giurà fidelità a l'amperator dl'Imperi Roman Sacrà: Corad II, ëdcò an agiutandlo ant na guera contra Milan e ij cont ëd Blois. Për sa fidelità, Umbert a l'é stàit premià con la contà ëd Morian-a, lë Chablais e ël përmess ëd dovré l'aghia amperial. Umbert a l'era ëdcò riussì a controlé la contà d'Osta dal 1033[2], përché a j'ero pa podej sodà ant la zòna. Costi a j'ero terìtori ai piè dle Alp, donch, controleje a vorìa controlé ij passagi tra Italia e Fransa.

Lë stranòm "Biancaman" a ven miraco da "blancis moenibus", visadì "bianche fortësse", ma autri stòrich a fortiss ch'a ven da la soa tendensa a avej na bon-a polìtica, donch avej le man polide, bianche.

Umbert a l'é mòrt ant ël 1047 o 1048 a Hermillon e a l'avia lassà soa ardità al fieul Medeo I.

Cont ëd Savòja (dòp Umbert Biancaman)

Lë scond cont dij Savòja, a l'era stàit Medeo I dal 1048 al 1051, e peuj a l'é montà al tròno sò frel Odon, ch'a l'era mariasse con la marchesa ëd Turin Adelàide ëd Susa, an spantiand për la prima vira ij domini dla Ca an Piemont. Dòp la mòrt da giovo d'Odon, i domini a j'ero passà ai fieuj, ch'a j'ero cit, ma a l'era Adelàide a governé coma resiora, fin a la soa mòrt ant ël 1091, donch an governand al pòst ëd Pero I, Medeo II e an part dël novod Umbert II an riussend ëdcò a slarghé sò domini con la sità d'Ast.

Umbert II, ant ël 1091, con la mòrt dla nona, a l'avia pijà dël tut ël podej, tutun, a l'avia avù dij problem con autri fileur al tròno. Dòp soa mòrt ant ël 1103, a l'era sucessàje Medeo III, cost a l'ha pijà part a la sconda crosìa, e a l'é mòrt a Nicosìa a Cipro ant ël 1148.

Dòp chiel, ël fieul Umbert III a l'ha pijà ël tròno e a l'é dëssernse për soa fej catòlica, tant da esse beat për la Cesa catòlica, a l'era ëdcò nemis d'amperator Federich I Barbarossa, përché a l'era butesse dla part ëd Papa Lissandro, ma avia comsëssìa condedù ël passagi senté ël Monsnis a l'amperator.

Sò sucessor a l'é stàit Tomà I dal 1189: chiel a l'avia stabilì n'autra vira sò domini ant ël Piemont, ch'a j'ero drocà an man d'autr potent rivoltos ai Savòja. Ëd pi, a l'avia spantià ij domini ant ël Vaud e ant la Savòja, an catand Chambéry, ch'avia ardà senter aministrativ.

Dòp soa mòrt, ël podej a l'é stàit partagià tra Medeo IV, ch'avia otnì ij domini an Fransa antratan che Tomà II a l'é dventé ël prim monsù ëd Piemont, an arsèivend ij terìtori da Vian-a an giù.

Dòp la mòrt ëd Medeo IV, ant ël 1259, a son sucedùje an órdin: Bonifass, Pero II (ch'avia reorganisé la giustissia), Flip I e Medeo V, fieul ëd Tomà II, che a l'ha patì n'autra spartission dij domini:

• a Medeo V e ij sò calant a spetavo la contà ëd Savòja e la dëssù dzora j'autri branch dij Savòja
• a Ludovich I ël Vaud (an batend ël branch "Savòja-Vaud")
• a l'ardité dël monsù dël Piemont Tomà II: Filip I ëd Savòja-Acaja - ch'avia seguité ël govern dzora ij terìtori a sud ëd Vian-a, an batend ël branch Savòja-Acaja.

Medeo V a l'avia avù dij conflit con ël Delfinà che a son seguità për tant temp, chiel a l'era ëdcò stàit an campagne militar ant le Fiandre e a Rodi. Sò sucessor a l'era stàit Edoard ël liberal ant ël 1323, semper an guera con lë vzin Delfinà, a l'era motobin generos con ij nòbil, an ridùend le finanse dlë Stat.

Ant ël 1329, ël frel d'Edoard, Ajmon ël pasi, a l'é dventà ël neuv cont, a l'ha arsanì le finanse dësblà dal frel e a l'era riussì a finì la guera delfin-sabauda ant ël 1334 con la pas ëd Chapareillan.

Ant ël 1343 ël cont a l'é dventà Medeo VI, stranomà "Cont Verd", ch'a l'ha riorganisà l'armada, a l'ha catà ij drit dzora ël branch Savòja-Vaud, an giontendje n'altra vira ai domini sabaud, a l'ha pijà part in pi spedission, un-a ant ij Balcan contra Bulgar e Turch an agiud ëd sò cusin Gioann V Paleologo e un-a an agiutand Luis II d'Angiò ant la conquista dël regn ëd Nàpoli: an costa occasion chiel a meuirërà vzin a Campobass ëd pest, ma a l'ha otnù për jë stat sabaud ël sud dël Piemont da part ëd j'Angiò, an giontand parej sità 'me Coni. Medeo VI a l'avia ëdcò gionté ai domini sabaud Ivrèja, ël Paìs ëd Gex e ël Faucigny.

A l'ha sostituìje Medeo VI, stranomà "Cont Ross" për sò cavej ross, ant ël 1383. Ant ël 1388, chiel a l'ha otnù l'adonassion ëd Nissa Marìtima e dantorn a la Contà Sabauda, an riussend parej a controlé un teritòri da Oltralp al Mar Mediterani.

L'ùltim cont a l'é stàit Medeo VIII dal 1391: a l'era riussì a fé aussé la Contà a Ducà, grassie a l'aussà concedùa da Sigismond ëd Lussemborgh ant ël 1416. A l'avia ëdcò sènterisà ël podej dlë Stat, përché a l'era dësmortasse ël branch cadet dij Savòja-Acaja ant ël 1418 e a l'era stàit l'ùltim anti-papa 'me "Felice V", për peuj sogetesse al papa ëd Roma për riunì n'autra vira ij cristian ant ël 1449.

Duca ëd Savòja

Ël prim duca Medeo VIII a l'avia abdicà an agreman dël fieul Ludovich ant ël 1440. Ludovich a l'ha tentà ëd conquisté ël Ducà ëd Milan, përché l'ùltim dij Viscont a l'era restà sensa ardité. A l'ha perdù la causa ma a l'avia tentà ant ël 1451 ëd gionté almanch Noara ant na guera aleà con Venessia, Nàpoli, Marcheisà dël Monfrà e Aragona, contra Sforza, Fransa, Firense e Génoa. Venessia a l'era surtìa da la guera, seguità da j'autri aleà, Ludovich a l'ha docnh dovù agradì grev condission dal re ëd Fransa për surtì da la guera: da cost moment ij Savòja a saran motobin anflensà dai fransèis.

Dal 1465 ël duca a l'é stàit Medeo IX, motobin religios, tant da esse beat për la Cesa catòlica; a l'avia ëdcò marià Iolanda ëd Valois, fija dël re ëd Fransa, an perdend an manera ulterior ël podej an agreman dla Fransa. Sò sucessor a l'é stàit Filibert I sot la mare Iolanda ch'a l'era resiora, lë stat a l'é restà fiach ancora sota Carl I, përché a l'ha governà la mare Bianca dël Monfrà, (ma chiel a l'avia catà ij drit dzor ël Regn ëd Cipro, Gerusalem e la Cicilia Armen-a) e sota Carl Gioann Medeo, ch'a l é mòrt da cit, an lassand ij domini al grand barba Filip II ël Sensa Tera (prim dël branch cadet Savòja-Bresse), Filibert II ch'a l'ha lassià ël podej al fradlastr e sota Carl II (ciama ëdcò Carl III ël bon), ch'a l'ha perdù scasi tuti ij teritòri ant le guere d'Italia tra Fransa e Spagna (ëdcò se a l'avia otnù la contà d'Ast grassie al mariagi).

Filibert Emanuel "testa 'd fer"

A Carl II a l'é dventà duca sò fieul Filibert Emanuel (stranomà Testa 'd fer) dal 1553 al 1580, ch'a l'ha restaurà lë Stat sabaud con la pas ëd Cateau-Cambrésis ant ël 1559, e a l'ha tramudà la capital da Chambéry a Turin, an tramudand ël but ant l'espansion an Italia. A l'ha ëdcò fé batì ël Palass Real ant la sità.

Ël sucessor a l'é stàit Carl Emanuel I ant ël 1580, ch'a l'ha fondà l'università ëd Turin, an incentivand l'art e la cultura; a l'era ëdcò u militarista: a l'ha s-ciancà ël Marchesà ëd Salusse da le man dla Fransa an cambi dla Bress, Valromey ël Bugey e ël Paìs ëd Gex, a l'avia tentà la conquista ëd Gëneva ant la neuit nebiosa. A l'é stàit në stilos diplomàtich, an riussend a esse aleà dla Fransa e dla Spagna scond a com a j'era còmod.

Con soa mòrt, a l'ha pijà ël tròno Vitòrio Medeo I, che con ël tratà d'Cherasch a l'ha otnù Trin e Alba dal Ducà dël Monfrà, ch'a surtìa da na guera ëd sucession. Dòp soa mòrt ant ël 1637 soa fomna Madama Cristin-a ëd Fransa a l'é stàita resiora, an përmëttend a la Fransa d'antërferì ant le custion sabaude.

Carl Emanuel II a l'é stàit duca dal 1663, a l'ha incentivà ël dësvlup dl'art (Medeo ëd Castlamont: baròch), a l'é dëstacasse dl'anfluensa dla Fransa. Ant ël 1675 ël duca a l'é dventà Vitòrio Medeo II, ch'a l'ha pijà part a la guera ëd sucession spagneula, an patend gròss atach, coma l'Assedi 'd Turin dël 1706, ma a l'avia otnù ël Ducà dël Monfrà e la Sicilia ant ël 1713 con ël tratà d'Utrecht, an dventand, dòp avejlo revà tant, Re (ma pa mach titolar com për ël tìtol ëd re ëd Cipro). A l'ha peuj baratà la Sicilia con la Sardëgna ant ël 1720. A l'é parej nàit ël Regn ëd Sardëgna. Chiel a l'ha ëdcò fàit batì la Basìlica ëd Superga e la Palassin-a ëd Cassa ëd Stupinis.

Re di Sardegna

Vitòrio Medeo II a l'avia abdicà ant ël 1730, quand a l'é montà al tròno ël fieul Carl Emanuel III, ch'a l'ha pijà part ant la guera ëd sucession polonèisa, an otnend Noara, Torton-a e le Langhe con ël tratà ëd Vien-a dël 1738 e ant la guera ëd sucession àustriaca an otnend la Lomlin-a, Voghera e Bobbio (Oltrapò Pavèis), a l'avia ëdcò mijiorà motobin l'armada sabauda.

Ant ël 1773 a l'é dventà re Vitòrio Medeo III, sò domini a l'é stàit caraterisà da andi rivolussionari e ant ël 1796 lë Stat a l'é stàit invas da Napoleon Bon-a-part, ch'a l'ha siglà l'armistissi ëd Cherasch, con ël qual a l'ha otnù Savòja, Nissa Marìtima e diferent sità 'me Coni e Tenda.

Ij teritòri sabaud a son restà ocupà da la Fransa (a part la Sardëgna), fin-a la Ciambrea ëd Vien-a dël 1814, quand ël Regn ëd Sardëgna pa mach a l'era tornà indipendent, ma a l'ha 'dcò otnù la Repùblica ëd Génoa an funsion ëd dventé në Stat cussinet tra Fransa e Àustria.

Ël re a l'é tornà a esse Vitòrio Emanuel I, përché sò frel Carl Emanuel IV a l'avia già abdicà ant ël 1802; a l'ha batì ël Còrp dij Carabinié e a l'ha abdicà ant ël 1824 dòp le proteste dël 1821.

Ël sucessor a l'é stàit Carl Feliss, considerà pa bon a governé, a l'é mòrt ant ël 1831, sensa fieuj, donch a l'é parej dësmortésse la dinastìa dij Savòja, e la prinsipal a l'é dventà la linia dinàstica dij Savòja-Carignan.

Re dla linia Savòja-Carignan

Ansëgna dij Savòja-Carignan

Carl Albert a l'é stàit ël prim re dla linia Savòja-Carignan, a l'ha sigla lë Statut Albertin, cé dla costitussion italian-a, an vigor fin-al 1948, a l'ha unì Sardëgna e l'avans dlë Stat con la Fusion Përféta dël 1847 (prima ij Sardëgna e l'avans dij domini a j'ero mach mnà dla midema përson-a ma a j'ero doi Stat diferent) e a l'ha inissià la prima guera d'indipendensa italian-a ant ël 1848 contra l'Àustria, an restand dësfàit ant ël 1849 con la bataja ëd Noara.

L'ùltim re ëd Sardëgna a l'é stàit Vitòrio Emanuel II, dal 1849, ch'a l'ha travajà ansem a Camillo Benso cont ëd Cavour për modernisé lë Stat e cost ùltim a l'ha consijà ëd partecipé a la guera ëd Crimea dël 1855, për avzinesse a la Fransa e otnì la colaborassion ëd Napoleon III për le guere contra j'àustrich. Parej, ant ël 1861 ij Savòja a l'avio unificà part dl'Italia, për peuj furnì ëd conquisté Roma e ël Véneto, an tramudand la capital da Turin a Firense a Roma. Vitòrio Emanuel II a l'é stàit donch ël prim re d'Italia.

Re d'Italia

Ant ël 1878, con la mòrt ëd Vitòrio Emanuel II, Umbert I a l'ha pijà ël podej, a l'ha incentivà l'industria e la colonissassion an Eritrea e Somalia. A l'é stàit massà dal anàrchich ìtal-american Gaetano Bresci.

Dal 1900 al 1946 ël re a l'é stàit Vitòrio Emanuel III, sota son govern, l'Italia a l'ha pijà part a la guera ìtal-turca, la prima guèra mondial e la sconda guèra mondial. A l'é stàit buté da part da Benito Mussolini, përché chiel istess a l'ha lassià fé për tëmma dij moviment comunist e ëd fé la fin dlë zar ëd Russia.

A l'ha abdicà an favor dël fieul për sauvé la monarchìa ant ël referendum dël 1946, ma a l'ha vagnà la republica sla monarchìa, donch Umbert II a l'ha governà për un mèis e peuj ij Savòja a son stàit confinà fora da l'Italia, fin-al 2002. Adess a-i é na discossion dzora chi a dovrìa esse re tra Emanuel Filibert ëd Savòja-Carignan e Aimon ëd Savòja-Osta.

Branch cadet

• Savòja-Carignan: dventà re con Carl Albert përché l'ùltim dij Savòja "sclent" a l'avia pa fieuj. Ël prim dij Carignan a l'era Tomà Cesco, anvestì dal pare Carl Emanuel I dël tìtol "prinse ëd Carignan" ant ël 1620.
  • Savòja-Soissons
  • Savòja-Vilafranca (morganàtich)
    • Vilafranca-Soissons (morganàtich)
• Savòja-Osta: ël prim a l'é stàit Medeo Ferdinand Maria ant ël 1845, n'autr dla linia arnomà a l'é ël duca dj'Abruss.
• Savòja-Génoa: ël prim a l'é stàit Ferdinand Maria Albert ant ël 1831, a l'é dësmortesse ant ël 1996 con la mòrt d'Eugeni Alfons Maria
• Savòja-Acaja: nàit ant ël 1301 con Filip I, fieul ëd Tomà III, Filip a l'ha ardità ël tìtol ëd prinse d'Acaja con ël mariagi con Isabella ëd Villehardouin
  • Savòja-Busca (morganàtich)
  • Savòja-Racunis
  • Savòja-Colegn e Altessan Inferior (morganàtich)
• Savòja-Vaud: nàit për la spartission dij domini sota la contà ëd Medeo V e catà da Medeo VI për giontelo n'autra vira ai domini sabaud.
• Savòja-Villars-Tenda
• Savòja-Nemours
• Savòja-Mirafior-Fontanafredda (morganàtich)

Arferiment

1. ↑ https://vessillologia.wordpress.com/wp-content/uploads/2015/02/casa-savoia.pdf
2. ↑ https://centro-margerita-savoia-op.jimdofree.com/real-casa-di-savoia/conte-d-aosta/#:~:text=La%20contea%20di%20Aosta%20(in%20francese%20Comt%C3%A9,morte%20di%20Rodolfo%20III%20avvenuta%20nel%201032.