Carn bovin-a
Carn bovin-a (ò carn ëd vaca) a l'é la carn otnùa dai bovin (Bos taurus), dzortut da vache, tòr e vitej. A l'é un dij pì consumà aliment dël mond, apress ël crin e 'l polam.
Sòrt ëd carn
[modìfica | modifiché la sorgiss]La carn bovin-a as distingh an base a l'età dl'animaj:
- Vitel: da vitej ëd 6-8 mèis, carn rossa ciàira, tènder e dossa .
- Scoton (scottona): da giovo ëd 12-18 mèis, carn rossa, con pòch grass .
- Bovin adult (manz): da vache o tòr ëd 2-4 agn, carn rossa sombra, pì dura e savorìa .
- Vaca veja (vaca da làit): da vache ëd 5-10 agn, carn dura e adata mach për bojì.
Taglij prinsipaj
[modìfica | modifiché la sorgiss]La carcassa dël bovin a l'é dividùa an taj primari (quart) e secondari (taj comerciaj):
- Quart anterior (anterior): comprend colèt, spala (spalla), pét (petto), brisa (brisa). Adat për bojì, strofudin, e carn trità .
- Quart posterior (posteriore): comprend lonza , controfilèt, filèt, fëtta (fesa), cheussa. Adat për al fornel, a la pista, e ròst .
I taj pì prestigios a son ël filèt (tenerissim), la controfilèt (për la fiorentin-a), e la fëtta (për ël ròst).
Valor nutrissional
[modìfica | modifiché la sorgiss]Na porsion ëd carn bovin-a (100 g) a conten an media:
- Calorìe: 150-250 kcal (a sconda dël grass) .
- Protein-e: 20-25 g (tuti j'aminoàssid essensiaj) .
- Grass: 5-20 g (grass sàtur, colesteròl) .
- Fer (emo): 2-3 mg (motobin assorbìbil) .
- Vitamin-a B12, zinch, fòsfor .
La carn rossa a l'é sconsijà për ij malavi 'd colesteròl e gota për sò contnù ëd grass sàtur e purin-a.
Anlevament e produssion
[modìfica | modifiché la sorgiss]La produssion mondial ëd carn bovin-a a l'é d'anviron 70 milion ëd tonelà a l'ann (dàit FAO 2020). Ij produtor pì gròss a son:
- . Stat Unì (12 milion t)
- . Brasil (10 milion t)
- . Cin-a (7 milion t)
- . Argentin-a (3 milion t)
- . Australia (2 milion t)
An Piemont, la Rassa bovin-a Piemontèisa a l'é arnomà për la qualità dla carn (vitel dle Alp), con la DOP "Vitellone Piemontese della Coscia" .
Denominession e qualità
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le Denominassion d'orìgin proteta (DOP) për la carn bovin-a an Italia a son:
- Vitellone Bianco dell'Appennino Centrale
- Carne di Maremmana
- Vitellone Piemontese della Coscia .
Salute
[modìfica | modifiché la sorgiss]La carn rossa a l'é stàita associà a 'n arzigh pì àut ëd càncher al colon e a le maladìe cardiovascular (OMS, 2015) . L'OMS a classìfica la carn rossa com "probàbil cancerògena" (Grupp 2A) . Për sòn, a l'é consijà 'n consum moderà (1-2 vire a la sman-a) e preferì la carn maira (vitel, scoton) .