Catapulta
Na catapulta a l'é na màchina d'assedi motobin antica, dovrà për lansé dij proiétij a na gran distansa sensa dovré d'esplosiv o 'd pover. A l'é stàita fondamental ant la guèra d'assedi da l'Antichità fin al Medi Ev, prima che l'artijarìa a pover da spare a rivèissa a dominé.
Stòria e dësvlup
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le prime catapulte a armonto a l'antica Grecia, vers ël sécol ch'a fa IV a.C. Ij grech a j'ero ciamà katapeltai, da 'nté a riva 'l nòm, che a vorìa dì "për colpì 'n chèich pelta", ant jë scu.
J'antich grech e roman a l'han dësvlupà 'd catapulte a torsion, ch'a dovravo l'energìa 'd torsion ëd corde ëd crin o nerv për lansé 'd pere, sajëtte 'd fer o bale 'd feu.
Con l'Imperi Roman la catapulta a l'é dventà na rma stàndard dël genio militar, dovrà për bate le muraje nemise.
Al Medi Ev, le catapulte a son ëstàite motobin dovrà për j'assedi, con ëd sòt-tip coma 'l trabuchet, na catapulta a contra-pèis ch'a l'era bon-a a campé 'd pere motobin gròsse contra le fortificassion.
L'ariv ëd l'artijarìa a pover da sparé, a parte dal sécol ch'a fa XIV, a l'ha fàit calé l'utilità dle catapulte an guèra, bele se a son ëstàite dovrà ancora për vàire sécoj për d'àutri but.
Mecanism
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ël prinsipi ëd base dla catapulta a l'é col ëd agasiné d'energìa potensial mecànica e 'd lassela andé 'd colp për tiré 'n proietìl. A esistìo vàire tìpo 'd catapulte, con dij mecanism diferent:
- Catapulta a torsion: L'energìa a l'era fornìa da la torsion ëd còrde torzùe. A comprendìo la balista (për tiré 'd giavelòt o 'd pere) e l'onagr (për tiré 'd pere gròsse con n'àuta traietòria parabòlica).
- Catapulta a flession: A dovrava la flession ëd na bara 'd bòsh për imagasiné l'energìa, coma lë scorpion roman.
- Catapulta a contra-pèis: Surtut ël trabuchet medieval. A l'avìa 'n longh brass da na banda ch'a portava 'n pèis motobin gròss (contra-pèis). Cand ch'a l'era lassà, ël contra-pèis a calava e 'l brass a lansava 'l proiétil con fòrsa e precision motobin granda.
Utilisassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le catapulte a j'ero dovrà dzortut për:
- Bate le muraje 'd le sità o 'd le fortësse assedià.
- Campé 'd material ënfiamà an drinta 'd le muraje për feje dé feu.
- Tiré 'd carcasse 'd bestie mòrte o 'd material mars për spantie 'd maladìe.
- Bate le tor e le màchine d'assedi nemise.
- Campé 'd vivande an na fortëssa assedià, për giuté j'assion sitadin-e (motobin ràir).
Coltura e arpresentassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]La catapulta a l'é un sìmbol ëd guèra antica e d'angignosità militar. A l'é sovens arpresentà ant ël cine, ant la literatura e ant ij videogieugh ch'a parlo d'assedi o d'época medieval. A l'é 'dcò n'oget popolar ant le rapresentassion stòriche e ant le competission 'd costrussion moderna, andoa 'd passionà a costruisso 'd catapulte për tire 'd bersaj për la veuja 'd dimostre l'eficassa dj'arme antiche.