Cosmodrom ëd Baikonur
Ël Cosmodrom ëd Baikonur a l'é 'l pì vej e 'l pì grand spassiopòrt an fonsion dël mond. A l'é stàit fondà dël 1955 antlora ant l'Union Soviética e ancheuj a l'é gestì da la Russia an afit dal Kazakistan. A l'é stàit d'un importansa capital për la stòria dl'esplorassion spassial.
A l'é da Baikonur che a son partìe le mission pì famose dla stòria: lë Sputnik 1, ël prim satélit artifissial (1957), e la Vostok 1, con a bòrd Jurii Gagarin, ël prim òm ant lë spassi (1961). A l'é stàit l'ùnich spassiopòrt dovrà për ij vòj uman soviétich e peui russ për desen-e d'agn, e a l'é ancor ancheuj la base prinsipal për ij lansi vers la Stassion Spassial Antërnassional (ISS).
Ël cosmodrom a l'ha na surfassa d'apopré 6.717 km², con vàire piataforme ëd lansi, edifissi d'assemblagi, e 'd sistema për ël contròl dle mission. A l'é situà ant la part sentral dël Kazakistan, davzin a la sità 'd Baikonur (ciamà anans "Leninsk"), e a l'é an na zòna semidesèrtica e pòch abità, condission ideal për la sicurëssa dij lansi.
D'apress al cròl dl'Union Soviética, la Russia a l'ha continuà a dovré Baikonur grassie a n'acòrd d'afit con ël Kazakistan. Dël 2018, ël pressident Vladimir Putin e 'l pressident kazak Nursultan Nazarbayev a l'han firmà n'acòrd për prolonghé l'afit fin al 2050.
Ij lansi pì avosà da Baikonur a comprendo:
- La serie completa dle mission Sputnik e Vostok.
- Le mission Voskhod e Soyuz.
- Ij lansi dle stassion Saljut, Mir e dij mòduj dla ISS.
- Ij lansi dij satélit për la Glonass (sistema ëd navigassion russ) e për d'àutri pais.
A l'é 'dcò ël pont ëd partensa për ij turista spassiaj ch'a pijo part a le mission vers l'ISS con la Sojuz.
Malgré la costrussion ëd neuve base an Russia (Cosmodrom ëd Plesetsk, Cosmodrom ëd Vostochny), Baikonur a resta ancor al di d'ancheuj ël pì important e ativ spassiopòrt russ, grassie a soe infrastruture complete e a soa posission geogràfica (a 46° latitùdin nòrd), ch'a smon di avantagi për vàire tipo d'òrbite.