Cossiensa
La cossiensa (dal latin conscientia, "conossensa con") an filosofìa a l'é la capacità 'd na përson-a d'esse cossienta dij sò pensé, ëd soe assion, e 'd giudiché moralman soa condòta. A l'é 'l sens intern ëd lòn ch'a l'é giust e sbalià ch'a guida le decision moraj.
Tichëtte prinsipaj
[modìfica | modifiché la sorgiss]La cossiensa a peul esse definìa coma:
- La vos interior ch'a guida le decision moraj
- La capacità 'd giudiché moralman le proprie assion
- La conossensa dël bin e dël mal aplicà a situassion concrete
- Ël tribun interior ch'a vàluta nòstra condòta
Sòrt ëd cossiensa
[modìfica | modifiché la sorgiss]A-i son vàire sòrt ëd cossiensa:
- Cossiensa moral: La capacità 'd giudiché moralman j'assion
- Cossiensa psicològica: L'esse cossient ëd nòstri stat mentaj
- Cossiensa religiosa: La vos ëd Dé o dël divin ant ël cheur uman
- Cossiensa sossial: La sensibilità ai valor e a le nòrme d'un grup
La cossiensa ant la stòria dla filosofìa
[modìfica | modifiché la sorgiss]Età clàssica
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Sòcrate: A considerava la cossiensa com na vos divin-a (daimonion) ch'a lo avisava cand a l'era an camin ëd fé quaicòs ëd mal.
- Stòich: A vëddìo la cossiensa coma la rason ch'a guida l'òm vers la virtù.
Cristianésim
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Sant Agostin: A fortiss che la cossiensa a l'é la vos ëd Dé ant ël cheur ëd l'òm.
- Tomà d'Aquin: A definiss la cossiensa com l'aplicassion dël savèj moral a 'd cas particolar.
Età moderna
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Immanuel Kant: A considerava la cossiensa coma "ël sens interior dël dolor" ch'as rend cont dël process ëd giudissi moral.
- John Locke: A vëddìa la cossiensa coma la capacità 'd giudiché j'assion conforma a le nòrme acetà.
Età contemporania
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Sigmund Freud: A distinguìa an tra super-io (l'ideal moral) e cossiensa (l'aspet punitive dël super-io).
- Martin Heidegger: A descrivìa la cossiensa coma la vos dël "esse pì possìbil" ch'a ciama l'òm a soa autenticità.
Funsion dla cossiensa
[modìfica | modifiché la sorgiss]La cossiensa a àssolv vàire fonsion:
- Giudissiativa: A vàluta moralman j'assion prima e apress ch'a sio fàite
- Normativa: A stabiliss dle régole 'd condòta
- Esortativa: A ancoragia a fé lòn ch'a l'é giust
- Reprocatriss: A rimprocia për j'assion sbalià
- Perdonativa: A dà pas interior apress l'arconossiment dj'eror
Formassion ëd la cossiensa
[modìfica | modifiché la sorgiss]La cossiensa as forma për mojen:
- Dl'educassion e dle esperiense 'd vita
- Dla riflession përsonal
- Dël diàlogh con j'àutri
- Dla tradission cultural e religiosa
- Dle esperiense 'd lìmit e 'd patiment
Problem filosòfich
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij problema prinsipaj an sla cossiensa a son:
- L'orìgin: La cossiensa a ven da la società, da la rason, o da Dé?
- L'autorità: Përchè dovrìo dovré la cossiensa?
- Ij conflit: Còsa fé quand la cossiensa a ciama a fé l'opòst dla lege o dla società?
- L'eror: Coma spieghé le cossiense "erà" ch'a porto a fé ëd mal?
Cossiensa e libertà
[modìfica | modifiché la sorgiss]La relassion antra cossiensa e libertà a l'é essensial:
- La cossiensa a presupon la libertà 'd serne
- La libertà a deuv esse guidà da na cossiensa bin formà
- La cossiensa a l'é la condission për n'auténtica libertà
Amportansa ant la vita uman-a
[modìfica | modifiché la sorgiss]La cossiensa a l'é fondamental për:
- La vita moral e spiritual
- L'autorealisassion dla përson-a
- La vita sossial e polìtica
- L'arserca dla vrità e dla giustissia