Determinism

Ël determinism a l'é na posission filosòfica ch'a fortiss che tùit j'event, comprèise le decision uman-e e j'assion, a son determinà da càuse precedent. Second costa vision, ël futur a l'é completament determinà dal present conforma a le lege dla natura, e gnente a peul sucede d'autrament.

Definission

Ël determinism a peul esse definì com:

La teorìa che tùit j'event a son causà da event precedent
La credensa che ël futur a l'é completament determinà dal present
La posission che a-i é mach un possìbil cors dj'event
La negassion dël cas ver e dla libertà uman-a

Stòria

Antichità

Demòcrit e j'atomista: tut a l'é determinà dal moviment dj'àtom
Stoicism: determinism còsmich e destin
Aristòtil: a diferensia antra necessità e possibilità

Età moderna

Baruch Spinoza: determinism assolù e panteism
Pierre-Simon Laplace: demòni laplassian e determinism sientìfich
Isaac Newton: mecanicism e determinism fìsich

Età contemporania

Albert Einstein: "Dé a gioga pa ai dà"
Sigmund Freud: determinism psìchich
B.F. Skinner: determinism comportamentalista

Tipo ëd determinism

Determinism causaj

Tùit j'event a son causà da event precedent conforma a lege naturaj:

Determinism fìsich
Determinism chìmich
Determinism biològich

Determinism sientìfich

La siensa a peul an prinsìpi predì e spieghé tùit j'event:

Mecanicism newtonian
Determinism laplassian
Redussionism sientìfich

Determinism psìchich

Le decision uman-e a son determinà da process mentaj:

Determinism freudian
Determinism cognitiv
Determinism neuro-sientìfich

Determinism stòrich

J'event stòrich a son determinà da fator sociaj e econòmich:

Materialism stòrich (Marx)
Determinism econòmich
Determinism cultural

Argoment a favor

Argoment sientìfich

Sucess dle predission sientìfiche
Regolarità osservà ant la natura
Eficassia dla siensa aplicà

Argoment lògich

Prinsìpi ëd rason sufissenta (Leibniz)
Necessità lògica dle relassion ëd càusa-efet
Coerenza dël real

Argoment metafìsich

Unità e coerenza dël real
Impossibilità dël cas assolù
Compatibilità con la vision d'un univers ordinà

Crìtiche e problema

Lìber arbitri

Ël problema prinsipal dël determinism:

Compatibilism: determinism e libertà a son compatìbij
Incompatibilism: determinism e libertà a son incompatìbij
Libertarianism: arfuda ël determinism për salvé la libertà

Mecànica quàntica

La siensa moderna a buta an discussion ël determinism:

Prinsìpi d'indeterminassion ëd Heisenberg
Natura probabilìstica dij fenòmen quàntich
Débat Einstein-Bohr

Cas e spontaneità

Esistensa ëd fenòmen aleatòri
Emergensa ëd proprietà neuve
Creatività e novità

Determinism e religion

Predestinassion

Determinism teològich
Débat an sla predestinassion
Problema dël mal an un mond determinà

Providensa

Vision ëd Dé ch'a guerna l'univers
Compatibilità antra determinism e libertà divin-a
Determinism e miràcoj

Implicassion

Responsabilità moraj

Coma a peulo j'esse uman esse responsàbij an un mond determinà?

Compatibilism: responsabilità basà an sla coerensa interna
Determinism dur: negassion dla responsabilità moral
Alternative: responsabilità com funsion social

Siense uman-e

Determinism an psicologìa
Determinism an sociologìa
Determinism an economìa

Drit e giustissia

Sistema giudissiari ant un mond determinà
Punission e determinism
Reabilitassion an leu dël castigh

Autor amportant

Demòcrit (ca. 460-370 a.C.)
Baruch Spinoza (1632-1677)
Pierre-Simon Laplace (1749-1827)
Arthur Schopenhauer (1788-1860)
Sigmund Freud (1856-1939)
Albert Einstein (1879-1955)

Euvre fondamentaj =

Ética ëd Spinoza
Sagi an sla filosofìa dla probabilità ëd Laplace
L'interpretassion dij seugn ëd Freud
Débat Einstein-Bohr an sla mecànica quàntica

Vëdde ëdcò

Bibliografìa

Laplace, P.S., Sagi filosòfich an sla probabilità, 1814
Spinoza, B., Ética, 1677
Kane, R., The Significance of Free Will, 1996