Dzornatural

Lë dzornatural a l'é un concet filosòfich e religios ch'a arferiss a l'ambient ch'a va oltre la natura e soe lege. A comprend tut lòn ch'a peul nen esse spiegà da le lege fìsiche e sientìfiche conossùe, comprèis ij miràcoj, j'esse divin e j'event misterios.

Definission

Lë dzornatural a peul esse definì com:

L'ambient ch'a trassend la realtà natural
L'ansem dij fenòmen ch'a sfido le lege dla natura
La realtà ch'a va oltre l'esperiensa sensorial e la conossensa sientìfica

Caraterìstiche

Element distintiv

Trassendensa dle lege naturaj
Misteriosità e incomprensibilità
Manca d'evidense empiriche direte
Fondament religios o spiritual

Dimension prinsipaj

Dzornatural ontològich: esse ch'a esisto fòra dla natura
Dzornatural causaj: event ch'a vìolo le lege 'd càusa e efet
Dzornatural epistemològich: conossensa ch'a ven pa da l'esperiensa sensorial

Stòria dël concet

Antichità

Aristòtil: distinsion antra natura e lòn ch'a l'é 'd fòra dla natura
Platon: realtà trassendent dle Ideje
Tomism: distinsion antra natura e sovranatural

Età medieval

Tomà d'Aquin: teorìa dij miràcoj com violassion dla natura
Scotism: vision pì flessìbil dël sovranatural

Età moderna

David Hume: crìtica dij miràcoj com violassion dle lege dla natura
Immanuel Kant: lìmit dla rason an facia al trassendent

Età contemporania

Rudolf Otto: ël sacrà com "ël tut àutr"
Mircea Eliade: distinsion antra sacrà e profan

Dimension dlë dzornatural

Religiosa

Esse divin e divinità
Miràcoj e antervent divin
Anime e spirit

Mìstica

Experiense ëd union con l'Assolù
Stat ëd cossiensa alterà
Rivelassion direte

Paranormaj

Fenòmen psìchich
Aparission e spetr
Event inspiegàbij

Débat filosòfich

Esistensa dlë dzornatural

Teism: acetassion dlë dzornatural
Naturalism: arfud dlë dzornatural
Agnosticism: sospension dël giudissi

Compatibilità con la siensa

La siensa a peul studié lë dzornatural?
Conflit o compatibilità?
Lìmit dël métod sientìfich

Epistemologìa dlë dzornatural

Coma a peulo esse conossù ij fenòmen dzornaturaj?
Ròl dl'esperiensa përsonal
Problema dla verificabilità

Argoment prinsipaj

A favor dlë dzornatural

Argoment cosmològich: necessità d'una càusa prima
Argoment teleològich: ordin e proget ant l'univers
Argoment moral: esistensa d'una fondassion assolùa për la moral

Contra lë dzornatural

Argoment empirista: mancansa d'evidense sensoriaj
Argoment dël cas: spiegassion naturaj për ij fenòmen misterios
Argoment dla semplificassion: le spiegassion naturaj a son pì sempie

Implicassion

Religiose

Giustificassion dle credense religiose
Fondament për ij rituaj e le sirimonie
Base për la teologìa

Moraj

Fondassion trassendent dij valor
Responsabilità anvers a esse superior
Significà dla vita e dla mòrt

Sientìfiche

Lìmit dla conossensa uman-a
Possibilità 'd neuve forme 'd conossensa
Sfida a j'ipòtesi sientìfiche

Posission filosòfiche

Realism dzornatural

Lë dzornatural a esist realment
A peul esse conossù për esperiensa o rivelassion
Esempi: teism, panteism

Antirealism dzornatural

Lë dzornatural a esist pa
A l'é na projession uman-a
Esempi: naturalism, materialism

Costrutivism

Lë dzornatural a l'é na costrussion social e cultural
A l'ha na realtà psicològica ma nen ontològica
Esempi: antropologìa dla religion

Sfide contemporanie

Ant na società secular

Persistensa dle credense dzornaturaj
Nàssita 'd neuve forme dë spiritualità
Tension antra siensa e religion

Tecnologìa e dzornatural

Realtà virtual e soe implicassion
Inteligensa artifissial e la question dl'ànima
Neuve forme 'd comunicassion dle credense

Ecologìa e dzornatural

Spiritualità dla natura
Sacralità dl'ambient
Responsabilità anvers al pianeta

Autor amportant

Tomà d'Aquin (1225-1274)
David Hume (1711-1776)
Immanuel Kant (1724-1804)
William James (1842-1910)
Rudolf Otto (1869-1937)
Mircea Eliade (1907-1986)
John Hick (1922-2012)

Euvre fondamentaj

Summa Theologica ëd Tomà d'Aquin
An sij miràcoj ëd David Hume
L'idèja dël sacrà ëd Rudolf Otto
Ël mit ëd l'etern ritorn ëd Mircea Eliade

Vëdde ëdcò

Bibliografìa

Hume, D., An sij miràcoj, 1748
Otto, R., L'idèja dël sacrà, 1917
Eliade, M., Ël sacrà e ël profan, 1957