Erpi
L'erpi a l'é n'utiss agrìcol dovrà për travajé la tèra an surfassa, rompend la crosta, dëserband, o mës-ciand ël concim con ël teren. A peul esse tirà da bestie, da 'n trator, o esse portà. Soa fonsion a l'é cola ëd preparé ël let dë smens, mejoré l'aerassion, e controlé le malerbe.
Stòria
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij prim erpi a armonto a l'antichità: j'Egissi e ij Roman a dovravo rastej ëd bòsch con dent ëd fer për s-ciapé la tèra. La forma moderna a l'é dësvlupasse ant ël sécol XVIII an Anghiltèra, con erpi ëd fer a dent rigà. Durant l'Arvira Andustrial, l'usagi dël fer pressà a l'ha përmëttù la produssion ëd massa. Ant ël sécol XX, l'antrodussion dij dent flessìbij e dj'erpi rotativ a l'ha revolussionà la tècnica.
Tipo ëd erpi
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Erpi a dent rigà: Con dent drit o legerment curv, për travaj ëd precision.
- Erpi a disch: Con serie ëd disch sircolar për s-ciapé teren dur.
- Erpi rotativ (fresa): Con dent rotativ ch'a fan a tòch fin la tèra.
- Erpi a mòla: Për rompe la crosta e dëserbé antra le file ëd piante.
- Erpi combinà: Con element ëd dent e disch për travaj complicà.
Operassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]- L'erpi a l'é gropà al trator o a bestie da tir.
- Ij dent o disch a pénetro la tèra (5-15 cm ëd përfond).
- An bogiandse, a rompo la crosta, a dësranco le malerbe, e a mës-cio ël concim.
- La larghëssa ëd travaj a peul varié da 1m (për ortagi) a 10m (për camp grand).
Aplicassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Preparassion dël teren: Dòp la lavorura, për afiné la surfassa.
- Dëserbament: Gavé le malerbe sensa dovré diserbant.
- Aerassion: Përmëtte a l'aria e a l'eva ëd penetré ant la tèra.
- Ancorpament dël concim: mës-cé ël liam o ij fertilisant con la tèra.
- Control ëd l'erosion: Creé na surfassa për ridùe la pèrdita ëd tèra.
Erpi ant la coltura piemontèisa
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ant ël Piemont, l'erpi a l'é stàit n'utiss essensial ant l'agricoltura tradissional. J'artisan ëd campagna a fabricavo erpi a dent për le cassin-e dle colin-e dël Monfrà e dle Langhe. D'istà, ij paisan a travajavo "a dobi tir" con cavaj e erpi ëd fer për preparé ij camp për la semensa d'autonn.
Ant j'agn '50, la mecanisassion a l'ha portà j'erpi a disch tirà da trator.