Esistensa

L'esistensa a l'é un dij concet pì fondamentaj e problemàtich dla filosofìa. A ìndica la realtà d'esse, ël fàit che na còsa a sia present ant ël mond. La riflession filosòfica an sl'esistensa a toca vàire problema metafìsich, epistemològich e esistensiaj.

Definission e problema

L'esistensa a peul esse definìa com:

Ël fàit d'esse real, ëd aparten-e a la realtà
La presensa d'un esse ant ël mond
La realisassion ëd n'essensa

Ël problema filosòfich sentral a l'é: l'esistensa a l'é na proprietà com j'àutre? As peul dimostré l'esistensa? Che diferensa a-i é antra esistensa e essensa?

Stòria dël concet

Filosofìa antica

Parménid: a diferensia l'Esse (ch'a esist) dal Nen-esse (ch'a esist pa)
Aristòtil: a svilupa na metafìsica dl'esse e dla sostansa
Platon: le Ideje a esisto an n'ambient trassendent

Filosofìa medieval

Tomà d'Aquin: distinsion antra essensa e esistensa
Anselm d'Osta: argoment ontològich për l'esistensa ëd Dé
Vielm ëd Occam: nominalism e crìtica dj'entità inùtij

Filosofìa moderna

René Descartes: "I penso, donca i son" (cogito ergo sum)
Immanuel Kant: crìtica dl'argoment ontològich, esistensa pa 'me predicà
Georg Wilhelm Friedrich Hegel: l'esistensa com moment dël dësvlup dl'Assolù

Filosofìa contemporania

Søren Kierkegaard: esistensa com esperiensa sogetiva
Martin Heidegger: l'Esse e sò problema
Jean-Paul Sartre: esistensa prima dl'essensa

Teorìe filosòfiche

Essensa e Esistensa

La relassion stòrica antra essensa e esistensa:

Essensialism: l'essensa a ven prima (Aristòtil, Aquin)
Esistentialism: l'esistensa a ven prima (Sartre, Heidegger)

L'argoment ontològich

Tentativ ëd dimostré l'esistensa ëd Dé:

Version d'Anselm: Dé com l'esse pì grand possìbil
Version ëd Descartes: perfession e esistensa
Crìtiche ëd Kant: l'esistensa a l'é pa un predicà

Esistensa e Conossensa

Coma conossoma l'esistensa?

Empirism: për esperiensa sensorial
Rassionalism: për dimostrassion lògica
Fenomenologìa: për esperienza direta

Esistentialism

L'esistensialism a buta l'esistensa uman-a al sènter:

Søren Kierkegaard: l'esistensa com angossa e libertà
Friedrich Nietzsche: la mòrt ëd Dé e la creassion ëd valor
Martin Heidegger: l'Esse-nel-mond e l'esse-për-la-mòrt
Jean-Paul Sartre: libertà radical e responsabilità
Albert Camus: l'assurd e la rivolta

Caraterìstiche dl'esistensa uman-a

Libertà

L'òm a l'é condanà a esse lìber (Sartre):

Sernìa continuà
Assensa d'un determinism
Responsabilità për tuti j'àutri

Angossa

La cossiensa dla libertà e dla mòrt:

Angossa dl'arbitri
Angossa dla mòrt
Angossa dla responsabilità

Temporalità

L'esistensa uman-a a l'é temporal:

Passà com memòria
Present com decision
Futur com proget

Autenticità

Vive conforma a soa vera natura:

Arconossiment dla condission uman-a
Acetassion dla libertà e responsabilità
Arfud dle mistificassion sociaj

Esistensa an d'àutri camp

Lògica

Tratament formal dl'esistensa:

Quantificator esistensial (∃)
Teorìa dj'ansem
Lògica modal

Siensa

L'esistensa an siensa:

Esistensa d'oget sientìfich
Problema dj'entità teòriche
Realism e antirealism sientìfich

Religion

L'esistensa an contest religios:

Esistensa ëd Dé
Esistensa dl'ànima
Esistensa dël mal

Problemi contemporani

Esistensa artifissial

Inteligensa artifissial e esistensa
Realtà virtual e soa esistensa
Status ontològich dij program informàtich

Esistensa e Ecologìa

Esistensa dle specie e dj'ecossistem
Responsabilità anvers a j'àutri esse vivent
Esistensa e sostenibilità

Esistensa ant na società globalisà

Esistensa coletiva e identità
Esistensa an tra le culture
Problema dla solitùdin e dl'alienassion

Autor amportant

Parménid (sécol V a.C.)
Aristòtil (384-322 a.C.)
Tomà d'Aquin (1225-1274)
René Descartes (1596-1650)
Immanuel Kant (1724-1804)
Søren Kierkegaard (1813-1855)
Martin Heidegger (1889-1976)
Jean-Paul Sartre (1905-1980)

Euvre fondamentaj

Ël Parmènide ëd Platon
Metafìsica d'Aristòtil
Esse e temp ëd Heidegger
L'Esse e ël Gnente ëd Sartre
O un o n'àutr ëd Kierkegaard

Vëdde ëdcò

Bibliografìa

Heidegger, M., Esse e temp, 1927
Sartre, J.-P., L'Esse e ël Gnente, 1943
Kierkegaard, S., O un o n'àutr, 1843