Esistensialism

L'esistensialism a l'é un moviment filosòfich ch'a buta al sènter l'esistensa uman-a, soa libertà e soa responsabilità. A fortiss che l'òm a l'é condanà a esse lìber e che a l'é responsàbil ëd creé ij sò valor an n'univers sensa significà prestabilì.

Definission

L'esistensialism a peul esse definì com:

Na filosofìa ch'a buta l'esistensa uman-a al prim pòst
La teorìa che l'òm a l'é lòn ch'a fà 'd chiel
La posission che la vita uman-a a l'é sensa significà prestabilì
L'afirmassion che l'òm a l'é condanà a la libertà

Stòria

Precursor

Søren Kierkegaard (1813-1855): pare dl'esistensialism modern
Fëdor Dostoevskij (1821-1881): literatura esistensialista
Friedrich Nietzsche (1844-1900): mòrt ëd Dé e superòm

Svilup dël sécol XX

Martin Heidegger (1889-1976): esse e temp
Karl Jaspers (1883-1969): situassion lìmit
Gabriel Marcel (1889-1973): esistensialism cristian

Esistensialism fransèis

Jean-Paul Sartre (1905-1980): esistensialism ateista
Simone de Beauvoir (1908-1986): esistensialism feminista
Albert Camus (1913-1960): filosofìa dl'assurd

Tema sentraj

L'esistensa a ven prima dl'essensa

L'òm a esist prima 'd definì soa natura
A l'é lòn ch'a fà 'd chiel
A l'é un proget an costant evolussion

Libertà e responsabilità

L'òm a l'é condanà a esse lìber
Responsabilità për tute soe assion
Angossa dla libertà

L'assurd

L'assenza 'd significà ant l'univers
La tension antra la serca 'd significà e soa assensa
La rivolta contra l'assurd

Angossa e dësperassion

Angossa dla libertà e dle sernìe
Dësperassion an facia a la condission uman-a
Sens ëd nàusea (Sartre)

Scòle prinsipaj

Esistensialism ateista

Jean-Paul Sartre: sensa Dé, l'òm a l'é l'ùnich creator dij valor
Albert Camus: l'òm a deuv vive l'assurd sensa speransa

Esistensialism cristian

Søren Kierkegaard: la fede com sàut qualitativ
Gabriel Marcel: mister e fede
Karl Jaspers: trassendensa e comunicassion

Esistensialism fenomenològich

Martin Heidegger: esse-ant-ël-mond
Maurice Merleau-Ponty: corporeità e percession

Concet fondamentaj

Esser-ant-ël-mond

L'òm a l'é sempe an relassion con ël mond
Mondanità dël mond
Cure e preocupassion

Esse-për-la-mòrt

La mòrt com possibilità pì propria
Cossiensa dla finitëssa
Autenticità an facia a la mòrt

L'àutr e lë sguard

Relassion con j'àutri
Lë sguard ch'a ogetivisa
Conflit antra le cossiense

Mala fé

Arfud dla libertà
Scapada da la responsabilità
Identificassion con un ròl

Esistensialism e literatura

Euvre fondamentaj

La nàusea ëd Sartre
Lë strangé ëd Camus
O un o n'àutr ëd Kierkegaard

Tema literari

L'alienassion
La serca 'd significà
La solitudin e l'angossa

Esistensialism e psicologìa

Psicologìa esistensial

Ludwig Binswanger (1881-1966): anàlisi esistensial
Viktor Frankl (1905-1997): logoterapìa
Rollo May (1909-1994): psicologìa esistensial american-a

Aplicassion terapéutiche

Atension a la libertà e responsabilità
Serca 'd significà
Afronté l'angossa esistensial

Crìtiche

Ecess ëd sogetivism

Arzigh ëd solipsism
Negassion d'element ogetiv
Difìcil fondassion dla moral

Pessimism

Vision tràgica dla condission uman-a
Enfasi ecessiva an sl'angossa
Negassion dle possibilità 'd gòj

Problema dla libertà

Compatibilità con ël determinism
Realism dla libertà assolùa
Responsabilità coletiva

Anfluensa

Ant la coltura moderna

Teatr dl'assurd
Literatura contemporania
Cine esistensialista

Ant la filosofìa sucessiva

Post-struturalism
Teorìa crìtica
Filosofìa postmoderna

Ant la società

Moviment ëd libertà sivil
Feminism esistensial
Educassion progressiva

Autor amportant

Søren Kierkegaard (1813-1855)
Friedrich Nietzsche (1844-1900)
Martin Heidegger (1889-1976)
Jean-Paul Sartre (1905-1980)
Simone de Beauvoir (1908-1986)
Albert Camus (1913-1960)
Karl Jaspers (1883-1969)

Euvre fondamentaj

O un o n'àutr ëd Kierkegaard
Parèj a l'ha parlà Zarathustra ëd Nietzsche
Esse e temp ëd Heidegger
L'esse e ël gnente ëd Sartre
Ël mit ëd Sìsif ëd Camus

Vëdde ëdcò

Bibliografìa

Sartre, J.-P., L'esistensialism a l'é n'umanism, 1946
Camus, A., Ël mit ëd Sìsif, 1942
Kierkegaard, S., Ël concet d'angossa, 1844