Fër da stiré

Fer da stiré a l'é n'atrass dovrà për stiré e spiané ij tessù, gavand-ne le grinse e le pieghe. A l'é present an tute le ca e a l'é n'utiss essensial për la cura dij vestì e dla biancarìa.

Stòria

Ij prim fer da stiré a j'ero 'd pera seulia o 'd metal càud, e as passavo an sle stòfe. Ant l'antichità, ij Cinèis a dovravo dij recipient ëd metal pien ëd brasa, e ij Roman a dovravo dij martej ëd metal batù për bate le stòfe e gaveje le grinse.

Ant l'Età 'd Mès, a son ëspantiasse ij fer a brasa: dë struture 'd fer pien ch'as butavo a scaudé an sël forn o ant la brasa. A j'ero motobin grev e a së scaudavo nen uniformement. Për evité che as brusèisso ij tessù, as butava na tèila sota.

Dël sécol XVII a comparisso ij prim fer con la testa duverta andoa buté la brasa. Dël sécol XIX, con l'ariv dël gas e peui dl'eletricità, a nasso ij fer a gas (con un tubo colegà a na fiama) e peui ij prim fer elétrich (brevetà dël 1882 da Henry W. Seely). J'agn 1920 a intro ij fer con termòstat, e j'agn 1950 ij prim fer a vapor.

Sòrt ëd fer

A-i son vàire sòrt 'd fer da stiré:

Fer pien: ëd metal massiss, da scaudé an sël forn. A l'é 'l pì antich e a l'é ancora dovrà an quàich artisanà.
Fer a carbon: con na testa duverta andoa buté 'd brase o d'carbon ardent.
Fer elétrich: colegà a la prèisa elétrica, con na resistensa interna ch'a scàuda la sòla.
Fer a vapor: a produv vapor che a giuta a spiané le grinse pì fàcil e a inumidiss ij tessù.
Fer da viaj: cit e pieghèivol, për portelo an valis.
Fer dlicà: con sòla ceràmica o tiflon, për nen brusé ij tessù pì dlicà.
Fer professional: gròss, con capacità d'eva e pression ëd vapor àuta, dovrà da le stiratris.

Part dël fer modern

Un fer da stiré d'ancheuj a l'é formà da:

La sòla: la part ch'a toca ij tessù, normalment d'alumini, assel o ceràmica.
La resistensa: interna, ch'a scàuda la sòla.
Ël termòstat: për regolé la temperadura.
Ël sircùit d'eva: për ël fer a vapor.
Ij përtus dla sòla: da 'ndova a seurt ël vapor.
L'ampugnadura: ergonòmica, për ten-e bin ël fer.
Ël cav (për ij fer elétrich).

Com as deuvra

Për stiré bin a venta:

Regolé la temperadura conform al tessù: bass për seda e sintétich, àut për lin e coton.
Stiré ij tessù scur da drinta për nen felo vnì lustr.
Stiré an pressand e nen an passand an s'na grinza sensa fërmesse.
Dovré vapor për ij tessù pì arsistent e për le grinse pì dure.
Dovré n'ass stiré (tàula da stiré) coverta da 'n tel rifletent.

D'apress a l'usagi, a venta gavé l'eva dal sircùit e lassé sfreidé ël fer an posission vertical.

La stiratriss ant la tradission

Ant la tradission piemontèisa, la stiratriss a l'era na figura amportanta ant le famije benestante e ant ij setor artisanaj. A stirava ij vestì, ij linseuj e le tende, dovrava ij fer a carbon prima e peui ij fer elétrich. Ël mësté a l'era motobin dur përchè ij fer a j'ero grev e a ventava manten-e na posission drita për ore. An quàich pais a-i era la figura dlë stiror ch'a passava a cà a stiré për le famije.

An Piemontèis, la canson popolar La stiratriss a arcòrda la fatiga e l'orgheuj dë ste fomne.

Fer particolar

Fer da stiré a brase: a l'é 'l fer dovrà an Piemont fin a l'après-guèra. A l'avìa na testa duverta andoa buté le brase 'd bòsch o 'd carbon. A ventava gaveje la sënner e bogé le brase për manten-e la temperadura. A-i n'é ancor quaidun ant ij musé etnogràfich.
Fer a pòst: a l'é un cit fer dovrà për stiré ij pòst pì cit dij vestì, com ij colarin o ij polsèt.
Fer da minusié: a l'é un fer pì cit e dësformà dovrà për stiré ij bòrd dla vesta dj'aso.
Fer për ij capèj: a l'é n'utiss particolar për dé forma ai capèj.

Vardé 'dcò

Arferiment

Vocabolari Treccani
G. Ferraro, Antiche arti e mestieri in Piemonte, Turin, 1978.
Museo del ferro e del stiro, Torino