Filosofìa alman-a

La filosofìa alman-a a l'é la tradission filosòfica ch'a l'é dësvlupasse ant l'àrea almanòfona e an Àustria, da la fin dël sécol XVIII al di d'ancheuj. A l'é arnomà për soa profondità, sistematicità e për soe contribussion rivolussionarie a la metafìsica, a l'epistemologìa e a l'ética.

Stòria e evolussion

La filosofìa alman-a a peul esse dividùa an quatr perìod prinsipaj:

Iluminism alman (sécol XVIII): Lessing, Herder
Idealism alman (fin XVIII - prima mità XIX): Kant, Fichte, Schelling, Hegel
Filosofìa dël sécol XIX (dòp Hegel): Schopenhauer, Nietzsche, Marx
Filosofìa contemporania (sécol XX-XXI): fenomenologìa, teorìa crìtica, filosofìa analìtica

Caraterìstiche generaj

La filosofìa alman-a a presenta vàire element distintiv:

Sistematicità: tendensa a creé ëd sistema filosòfich compless
Profondità speculativa: anàlisi detajà dij problema fondamentaj
Atension a la stòria: vision stòrica dël dësvlup dël pensé
Anfluensa dla cultura musical e literaria: dialogh con j'àutre art
Tension antra universalism e particolarism: problema dl'identità alman-a

Scòle e corènt prinsipaj

Idealism alman

Ël moviment pì amportant dla filosofìa alman-a:

Immanuel Kant (1724-1804): Critica dla rason pura, idealism trassendental
Johann Gottlieb Fichte (1762-1814): idealism sogetiv
Friedrich Schelling (1775-1854): idealism ogetiv
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831): idealism assolù, dialética

Romanticism filosòfich

A arvërsa l'idealism e a valora l'emotività:

Friedrich Schlegel (1772-1829): teorìa dël romanticism
Novalis (1772-1801): misticism e poesìa

Materialism e siense naturaj

Arvërsa dl'idealism:

Ludwig Feuerbach (1804-1872): critica dla religion
Karl Marx (1818-1883): materialism stòrich
Friedrich Engels (1820-1895): materialism dialétich

Filosofìa dla vita

Atension a la vita concreta e a l'esperiensa:

Arthur Schopenhauer (1788-1860): voluntà 'd vive
Friedrich Nietzsche (1844-1900): voluntà 'd podèj, superòm
Wilhelm Dilthey (1833-1911): siense dlë spirit

Fenomenologìa

Studi dij fenòmen tal e qual as presento:

Edmund Husserl (1859-1938): fondator dla fenomenologìa
Martin Heidegger (1889-1976): Ésser e temp
Max Scheler (1874-1928): fenomenologìa dij valor

Scòla 'd Frankfurt

Teorìa crìtica dla società:

Theodor Adorno (1903-1969): dialética negativa
Max Horkheimer (1895-1973): rason strumental
Herbert Marcuse (1898-1979): unidimensionalità
Jürgen Habermas (1929-): agì comunicativ

Tema filosòfich sentraj

La rason e sò lìmit

Critica dla rason pura (Kant)
Rason strumental (Horkheimer)
Rason comunicativa (Habermas)

La libertà

Libertà com autonòmìa (Kant)
Libertà com arconossiment (Hegel)
Libertà ant na società capitalista (Marx)

La stòria

Vision teleològica dla stòria (Hegel)
Materialism stòrich (Marx)
Crìtica dël progress (Adorno)

La tecnologìa

L'Ésse e la técnica (Heidegger)
La tecnologìa com ideologìa (Habermas)

Autor amportant

Immanuel Kant (1724-1804)
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)
Arthur Schopenhauer (1788-1860)
Karl Marx (1818-1883)
Friedrich Nietzsche (1844-1900)
Edmund Husserl (1859-1938)
Martin Heidegger (1889-1976)
Theodor Adorno (1903-1969)
Jürgen Habermas (1929-)

Euvre fondamentaj

Critica dla rason pura ëd Kant (1781)
Fenomenologìa dlë spìrit ëd Hegel (1807)
Ël mond com voluntà e representassion ëd Schopenhauer (1818)
Ël capital ëd Marx (1867)
Parèj a l'ha parlà Zarathustra ëd Nietzsche (1883)
Ésse e temp ëd Heidegger (1927)
Dialética dl'iluminism d'Adorno e Horkheimer (1944)
Teorìa dl'agì comunicativ ëd Habermas (1981)

Anfluensa

La filosofìa alman-a a l'ha avù n'anfluensa enorm:

An sla filosofìa fransèisa (Sartre, Foucault, Derrida)
An sla filosofìa italian-a (Gentile, Croce)
An sla psicologìa (Freud, Jung)
An sla sociologìa (Weber)
An sla teologìa (Bultmann, Tillich)

Filosofìa alman-a contemporania

Ij dësvlup recent:

Peter Sloterdijk (1947-): antropologìa filosòfica
Jürgen Habermas (1929-): teorìa dl'agì comunicativ
Axel Honneth (1949-): teorìa dël arconossiment
Byung-Chul Han (1959-): critica dla società dle prestassion

Vëdde ëdcò

Bibliografìa

Schnädelbach, H. Filosofia in Germania 1831-1933, 1983
Safranski, R. Romanticismo. Una questione tedesca, 2007
Habermas, J. Il discorso filosofico della modernità, 1985