Filosofìa american-a

La filosofìa american-a a l'é la tradission filosòfica ch'a l'é dësvlupasse ant jë Stat Unì da soa fondassion fin-a al di d'ancheuj. A l'é caraterisà da n'aprossimassion pràtica, empìrica e pluralista ai problema filosòfich, con n'ènfasi particolar an sle libertà individuaj, la democrassìa e l'esperiensa.

Stòria e evolussion

La filosofìa american-a a peul esse dividùa an quatr perìod prinsipaj:

Perìod colonial (sécoj XVII-XVIII): teologìa e filosofìa polìtica
Perìod dël trassendentalism (sécol XIX): Emerson, Thoreau
Perìod dël pragmatism (fin sécol XIX - prima mità sécol XX): Peirce, James, Dewey
Perìod contemporani (sécol XX-XXI): filosofìa analìtica, postmodernism, feminism

Caraterìstiche generaj

La filosofìa american-a a presenta vàire element distintiv:

Pragmatism: valorisassion dle conseguense pràtiche
Empirism: atension a l'esperiensa concreta
Individualism: ènfasi an sla libertà e l'autonomìa personal
Pluralism: acetassion ëd vàire përspetive diverse
Democrassìa: anteresse për la vita polìtica e social

Scòle e corent prinsipaj

Pragmatism

La scòla pì amportanta dla filosofìa american-a:

Charles Sanders Peirce (1839-1914): fondator dël pragmatism
William James (1842-1910): psicologìa e religion
John Dewey (1859-1952): educassion e democrassìa
Richard Rorty (1931-2007): pragmatism e postmodernism

Trassendentalism

Moviment romàntich e spiritual dël sécol XIX:

Ralph Waldo Emerson (1803-1882): autofiusa e natura
Henry David Thoreau (1817-1862): disubidiensa sivila
Margaret Fuller (1810-1850): feminism e emancipassion

Naturalism

A fortiss che la realtà a l'é mach natura:

George Santayana (1863-1952): naturalism e materialism
John Dewey: naturalism empìrich
Quine (1908-2000): naturalism epistemològich

Process Philosophy

A vëdd la realtà com un process dinàmich:

Alfred North Whitehead (1861-1947): filosofìa dël process

Filosofìa analìtica

A analisa ël lengagi e ij problema tradissionaj:

Willard Van Orman Quine (1908-2000): critica dle distinsion
Donald Davidson (1917-2003): teorìa dl'antërpretassion
Saul Kripke (1940-): semàntica e metafìsica

Tema filosòfich sentraj

L'esperiensa

Ròl sentral dl'esperiensa an tute le forme
Conossensa com strument për l'assion
Valor epistemològich dl'esperiensa ordinaria

La democrassìa

Democrassìa com utiss për la creassion ëd comunità
Educassion democràtica (Dewey)
Partecipassion e deliberassion pùblica

La libertà

Libertà com autonomìa personal
Libertà com partecipassion polìtica
Tension antra libertà individuaj e responsabilità social

La pluralità

Acetassion dël dissensi e dle diferense
Toleransa com valor fondamental
Democrassìa com spassi për la discussion

La natura

Rapòrt antra l'òm e la natura
Ecologìa e responsabilità ambientaj
Valor spiritual dla natura

Autor amportant

Jonathan Edwards (1703-1758)
Ralph Waldo Emerson (1803-1882)
Henry David Thoreau (1817-1862)
Charles Sanders Peirce (1839-1914)
William James (1842-1910)
John Dewey (1859-1952)
George Santayana (1863-1952)
Willard Van Orman Quine (1908-2000)
Richard Rorty (1931-2007)
Martha Nussbaum (1947-)

Euvre fondamentaj

Nature d'Emerson (1836)
Walden ëd Thoreau (1854)
The Will to Believe ëd James (1897)
Democracy and Education ëd Dewey (1916)
Word and Object ëd Quine (1960)
Philosophy and the Mirror of Nature ëd Rorty (1979)

Anfluensa

La filosofìa american-a a l'ha avù n'anfluensa significativa:

An sla pedagogìa moderna (Dewey)
An sla psicologìa (James)
An sla semàntica e la lògica (Quine)
An sla filosofìa polìtica contemporania
An sjë studi cultural e literari

Svilup recent

Ij dësvlup contemporani:

Feminism filosòfich: Martha Nussbaum, Judith Butler
Filosofìa dla ment: Daniel Dennett, John Searle
Filosofìa polìtica: John Rawls, Robert Nozick
Filosofìa ambiental: Holmes Rolston III
Neopragmatism: Richard Rorty, Hilary Putnam

Vëdde ëdcò

Bibliografìa

West, C. The American Evasion of Philosophy, 1989
McDermott, J.J. The Culture of Experience, 1976
Menand, L. The Metaphysical Club, 2001