Filosofìa cinèisa

La filosofìa cinèisa a l'é na tradission filosòfica ch'a l'ha avù soe orìgin ant l'antica Cin-a e ch'a l'é dësvlupasse për pi 'd tremila agn. A l'é caraterisà da soa atension a le question pràtiche dla vita, a la moral, a la polìtica e a l'armonìa con la natura.

Stòria e evolussion

La filosofìa cinèisa a peul esse dividùa an quatr perìod prinsipaj:

Età antica (prima dël 221 a.C.): Scòle dij Sinch Chërdent
Età imperial (221 a.C. - 1912 d.C.): fusion dle tradission
Età modern-a (1912-1949): ancontr con l'Ossident
Età contemporania (dòp ël 1949): sfide moderne

Scòle e tradission prinsipaj

Confucianism

Fondà da Confucio (551-479 a.C.):

Concet sentraj: Ren (benevolensa), Li (ritual), Xiao (piasì filial)
But: creé na società armoniosa
Euvre prinsipaj: Anàlect, Dotrin-a dël Mes
Svilup: Mencio (372-289 a.C.) e Xunzi (313-238 a.C.)

Taoism

Fondà da Laozi (sécol VI a.C.) e Zhuang Zi (369-286 a.C.):

Concet sentraj: Tao (la Via), Wu wei (assion sensa sfòrs), Ziran (spontaneità)
But: vive an armonìa con la natura
Euvre prinsipaj: Tao Te Ching, Zhuang Zi
Pràtiche: meditassion, alchimìa, esercissi respiratòri

Budism cinèis

Introdovù an Cin-a ant ël sécol I d.C.:

Scòle prinsipaj: Chan (Zen), Tèra Pura, Tiantai
Adatament: fusion con le tradission cinèise
Anfluensa: an sla coltura, l'art e la filosofìa

Legism

Svilupà durant ël perìod dij Regn Combatent (475-221 a.C.):

Esponent: Han Fei (280-233 a.C.)
Concet sentraj: lege severe, podèj assolù dlë stat
Anfluensa: unificassion dla Cin-a sota Qin Shi Huang

Mohism

Fondà da Mozi (470-391 a.C.):

Concet sentraj: amor universal, utilità, pacifism
But: eliminé le guère e lë spèrper
Declin: dòp ël sécol III a.C.

Tema filosòfich sentraj

L'òm e la società

Relassion: ij sinch rapòrt fondamentaj
Educassion: amportansa dl'istrussion e dël meliorament personal
Govern: virtù dël governant e benesse dël pòpol

La natura e l'univers

Yin e Yang: prinsipi complementar
Wu Xing: ij sinch element (tèra, feu, metal, eva, bòsch)
Ciel e Tèra: relassion trilinear (Ciel-Tèra-Òm)

L'ética e la moral

Virtù: svilup dle qualità moraj
Dover: adempiment dij propri ròj sociaj
Armonìa: balansi antra j'esigense diverse

Métod e caraterìstiche

La filosofìa cinèisa a presenta vàire caraterìstiche distintive:

Enfasi an sla pràtica: a l'é pì amportant vive bin che speculé
Olism: vision dël mond com n'ansem unì
Storicità: atension a la stòria e a la tradission
Contestualism: amportansa dël contest ant le decision moraj

Svilup stòrich

Sinch Chërdent

Le scòle filosòfiche ch'a son dësvlupasse prima dl'unificassion:

Confucianism, Taoism, Legism, Mohism, Scòla dël Nòm

Fusion Han

Sota la dinastìa Han (206 a.C. - 220 d.C.):

Confucianism a dventa l'ideologìa ofissial
Sìntesi con element taoista e legista

Neoconfucianism

Arnassita dël Confucianism ant le dinastìe Song e Ming:

Zhu Xi (1130-1200): sistemisassion dël neoconfucianism
Wang Yangming (1472-1529): Confucianism dël cheur

Anfluensa an sla coltura cinèisa

La filosofìa cinèisa a l'ha anformà:

Ël sistema educativ
L'aministrassion pùblica
L'art e la literatura
La medzin-a tradissional
L'architetura e l'urbanìstica

Autor amportant

Confucio (551-479 a.C.)
Laozi (sécol VI a.C.)
Zhuang Zi (369-286 a.C.)
Mencius (372-289 a.C.)
Xunzi (313-238 a.C.)
Han Fei (280-233 a.C.)
Mozi (470-391 a.C.)
Zhu Xi (1130-1200)
Wang Yangming (1472-1529)

Euvre fondamentaj

Anàlect ëd Confucio
Tao Te Ching ëd Laozi
Zhuang Zi
Mencius
L'Art dla Guèra ëd Sun Tzu
Lìber dij Chërgiment

Filosofìa cinèisa moderna

Ij dësvlup recent:

Ancontr con la filosofìa ossidental
Tentativ ëd modernisassion dle tradission
Arvalutassion dël Confucianism contemporani
Contribù a la filosofìa global

Vëdde ëdcò

Bibliografìa

Fung Yu-lan, Stòria dla filosofìa cinèisa, 1934
Schwartz, B.I., Ël mond antich ëd la pensé cinèisa, 1985
Graham, A.C., Disputé d'antich ëd la Cin-a, 1989