Filosofìa moderna

⧼Artìcol⧽

La filosofìa moderna a l'é ël period dël pensé filosòfich ch'a va dal sécol XVII al sécol XIX, marcà da na riflession an sij fondament dël savèj e da la nàssita dle siense moderne. A l'é caraterisà da l'antëress për l'epistemologìa, la crìtica dla tradission e la serca ëd métod neuv ëd conossensa.

Contest stòrich

La filosofìa moderna a l'é nàita ant un contèst ëd gròss cambiament:

La Rivolussion Sientìfica (Copernico, Galileo, Newton)
La Reforma protestant e le guère ëd religion
La nàssita djë Stat nassion modern
Ël dësvlup dël capitalism e dla borghesìa
L'Iluminism e la Rivolussion Fransèisa

Periodisassion

La filosofìa moderna as peul divid-se an tre perìod prinsipaj:

Prima età moderna (sécol XVII): rassionalism e empirism
Iluminism (sécol XVIII): fiusa ant la rason e crìtica social
Idealism e romanticism (sécol XIX): arvolussion filosòfica alman-a

Caraterìstiche prinsipaj

Epistemologìa al prim pòst: problema dël fondament dël savèj
Crìtica dla tradission e dle autorità
Soget al sènter dla riflession filosòfica
Métod com problema filosòfich central
Autonomìa dla filosofìa rispet a la religion

Scòle e corent prinsipaj

Rassionalism

A fortiss la superiorità dla rason për la conossensa:

René Descartes (1596-1650): cogito ergo sum, dùbit metodològich
Baruch Spinoza (1632-1677): monism e determinism
Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716): mònade e armonìa prestabilìa

Empirism

A sosten che la conossensa a ven da l'esperiensa sensorial:

John Locke (1632-1704): tabula rasa e drit naturaj
George Berkeley (1685-1753): esse a l'é esse percepì
David Hume (1711-1776): crìtica dël prinsipi ëd causà

Iluminism

A valorisa la rason, la libertà e ël progress:

Voltaire (1694-1778): toleransa e crìtica dle superstission
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778): contrat social e volontà general
Denis Diderot (1713-1784): Ancyclopédie e materialism

Idealism alman

Arvolussion filosòfica an Germania:

Immanuel Kant (1724-1804): arvolussion copernican-a, criticism
Johann Gottlieb Fichte (1762-1814): idealism sogetiv
Friedrich Schelling (1775-1854): idealism ogetiv
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831): idealism assolù, dialética

Materialism

A sosten che la realtà a l'é mach materia:

Paul-Henri Thiry d'Holbach (1723-1789): materialism e ateism
Ludwig Feuerbach (1804-1872): crìtica dla religion

Tema prinsipaj

Ël problema dla conossensa: com conòssoma?
Ël rapòrt antra soget e oget
La natura dël soget pensant
La fondassion ëd la moral e dla polìtica
Ël rapòrt antra siensa e filosofìa
La crìtica dla religion e dla metafìsica

Eredità e anfluensa

La filosofìa moderna a l'ha:

Dàit nassita a la siensa moderna e a soe metodologìe
Anspirà le rivolussion polìtiche moderne
Creà le base për la filosofìa contemporania
Dësvlupà j'idèje ëd libertà, egalità e drit individuaj
Butà le base për la psicologìa e la sociologìa

Autor amportant

René Descartes (1596-1650)
Baruch Spinoza (1632-1677)
John Locke (1632-1704)
Gottfried Wilhelm Leibniz (1646-1716)
David Hume (1711-1776)
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778)
Immanuel Kant (1724-1804)
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)
John Stuart Mill (1806-1873)
Karl Marx (1818-1883)

Opere fondamentaj

Discors sul métod ëd Descartes (1637)
Sagi an sla ment uman-a ëd Locke (1689)
Crìtica dla rason pura ëd Kant (1781)
La fenomenologìa dlë spìrit ëd Hegel (1807)
Ël capital ëd Marx (1867)

Vëdde ëdcò

Bibliografìa

Copleston, F. Storia della filosofia moderna, 1978
Cassirer, E. La filosofia dell'Illuminismo, 1932
Hegel, G.W.F. Lezioni sulla storia della filosofia, 1833-1836