Filosofìa presocràtica

La filosofìa presocràtica a comprend ij prim filòsof grech ch'a son vivù prima ëd Sòcrate (469-399 a.C.). Costi pensator, ativ antra ij sécoj VII e V a.C., a l'han butà le base dla filosofìa ossidental an passand da le spiegassion mitològiche a cole rasonà. A son ëstàit ij prim a serché na spiegassion natural e unificà dla realtà.

Contest stòrich

La filosofìa presocràtica a l'é nàita ant le colònie greche d'Asia Minor (Iònia) e dl'Italia meridional (Magna Grecia) ant ël sécol VII a.C. Le sità prinsipaj a j'ero:

Milet (anté a l'é nàita la scòla milesia)
Efeso (assossià a Eràclit)
Elea (scòla elèatica)
Agrigent (assossià a Empédocle)

Caraterìstiche generaj

Ij presocràtich a son caraterisà da:

Anteresse prinsipal për la cosmologìa e la metafìsica
Serca d'un prinsipi unificador (arché) ch'a spiega la realtà
Usagi dla rason (logos) an pì dla tradission mitològica
Atension a la natura (physis) e ai sò process

Scòle prinsipaj

Scòla milesia

Prima scòla filosòfica, fondà a Milet:

Talete (ca. 624-546 a.C.): l'eva a l'é l'element primordial
Anassimandr (ca. 610-546 a.C.): l'àpeiron (l'ilimità) a l'é l'orìgin ëd tut
Anassìmene (ca. 585-528 a.C.): l'aria a l'é ël prinsipi ëd tut

Scòla eleàtica

A fortiss l'unità e l'imutabilità dla realtà:

Parménide (ca. 515-450 a.C.): "l'é" a l'é ùnich e imutàbil
Zenon d'Elea (ca. 490-430 a.C.): paradòss për difende le tesi ëd Parménide

Filosofìa dël cambiament

Eràclito (ca. 535-475 a.C.): "tut a cambia", ël feu a l'é ël prinsipi, amportansa dël logos

Teorìa dj'atòm

Demòcrit (ca. 460-370 a.C.): la realtà a l'é fàita d'atòm e veuid

Ij pluralista

Empédocle (ca. 495-435 a.C.): quatr element (tèra, eva, aria, feu) e doe fòrse (amor e òdi)
Anassàgora (ca. 500-428 a.C.): la realtà a l'é fàita d'omomerìe e a l'é organisà dal nous (ment)

Tema prinsipaj

L'arché

Ël prinsipi fondamental e unificador dla realtà. Minca filòsof a l'ha proponù sò arché:

Talet: eva
Anassimandr: àpeiron
Anassìmene: aria
Eràclito: feu
Parménide: l'Esse

Ël problema dël cangiament

Coma a peulo cangé le còse s'a-i é na realtà fondamental? J'eleàtich a nego ël cangiament, antant che Eràclit a lo aceta com essensial.

La natura dla conossensa

Prima riflession an s'a l'é possìbil conòsse la realtà e con che mojen.

Eredità

Ij presocràtich a l'han:

Anventà ël pensé filosòfich ossidental
Dàit n'apòrt decisiv a la nàssita dla siensa
Anfluensà 'd fasson determinanta Sòcrate, Platon e Aristòtil
Dësvlupà ij prim concet ëd lege natural e necessità

Lìmit

Testimonianse framentarie (a resto mach ëd citassion an euvre pì tarde)
Mistura 'd filosofìa e siensa ancreusa
Lenga complicà e ambigua

Ij presocràtich pì amportant

Talete ëd Milet
Anassimandr ëd Milet
Anassìmene ëd Milet
Pitàgora ëd Samo
Eràclito ëd Efeso
Parménide d'Elea
Zenon d'Elea
Empédocle d'Agrigent
Anassàgora ëd Clazomene
Demòcrit d'Abdera

Vëdde ëdcò

Bibliografìa

Kirk, G.S., Raven, J.E. & Schofield, M. I presocratici, 1993
Guthrie, W.K.C. A History of Greek Philosophy, 1962-1981
Barnes, J. The Presocratic Philosophers, 1982