Frigo

Frigo (o frigorìfer) a l'é n'eletrodoméstich dovrà për conservé j'aliment a bassa temperadura, an manera da ritardé la chërsùa dij bater e 'l deteriorament dij prodot. A l'é present an squasi tute le ca dël mond modern.

Stòria

Prima dl'invension dël frigo, la conservassion dj'aliment as fasìa con la sal, ël sùcher, l'essicassion o con le giassere naturaj (cave 'd giassa). Dël 1755, l'anglèis William Cullen a l'ha creà la prima màchina frigo sperimental, ma a l'avìa gnun usagi pràtich. Dël 1834, l'american Jacob Perkins a l'ha brevëttà la prima màchina a compression, ma a l'é stàit Carl von Linde ch'a l'ha dësvlupà, dël 1876, ël prim frigo a compression con amonìaca, dovrà ant l'industria.

Ël prim frigo doméstich a l'é stàit comercialisà dël 1913 an Chicago da la Domestic Refrigerator Company. Dël 1918, la Kelvinator a l'ha anventà ël prim frigo con control automàtich. Ant j'agn 1920 e 1930, a son ëspantiasse ij frigo con gas frigo (Freon), ch'a fasìo pa odor e a j'ero nen tòssich (peui as dëscovrirà ch'a danegio lë strat d'ozon). Dòp la Sconda guèra mondial, ël frigo a l'é dventà n'utiss comun ant le ca dël mond ossidental.

Prinsipi ëd fonsionament

Ël frigo a travaja an base al sicl ëd refrigerassion, ch'a deuvra un fluid frigo (gas) për gavé ël calor da l'intern e mandelo fòra. Ël sicl a l'é formà da quatr fase:

Compression: ël compressor a caria 'l gas, an aussand-ne la pression e la temperadura.
Condensassion: ël gas càud a passa ant le serpentin-e daré dël frigo, as frèida e a dventa liquid.
Espansion: ël lìquid a passa ant na vàlvola d'espansion, ch'a bassa la pression e la temperadura.
Evaporassion: ël liquid frèid a passa ant le serpentin-e interne, as vaporisa e a gava calor da l'intern dël frigo.

Ël ciclo as ripet fin che la temperadura interna a riva al valor selessionà.

Part dël frigo

Un frigo modern a l'é formà da:

Compressor: motor ch'a fonsiona ël sicl.
Condensator: serpentin-e daré (o sota) ch'a mando fòra ël calor.
Evaporator: serpentin-a interna (soens ant ël congelator) ch'a gava calor.
Termòstat: sensor ch'a controla la temperadura.
Isolament tèrmich: scuma ëd poliuretan an tra le parete.
Pòrta: con guarnission magnética për ten-e 'l frèid.
Lus interna: as visca quand as duverta la pòrta.

Sòrt ëd frigo

A-i son vàire sòrt ëd frigo, scond l'usage e la posission:

Frigo a na pòrta: con compartiment frigo e un cit congelator intern.
Frigo combinà: con compartiment frigo e congelator separà, mincadun con soa pòrta.
Frigo american: gròss, con pòrte (soens con erogator d'eva e giassa).
Frigo da incass: da buté ant ij mobij dla cusin-a.
Frigo portàtil: për camper e viagi, a funsion-a con baterìa o gas.
Frigo da cantin-a: për conservé vin a temperadura costanta.
Frigo për medzin-e: për conservé medicament e vacin.

Temperadura ëd conservassion

Për na conservassion coreta, la temperadura a deuv esse:

Frigo: an tra 0°C e 4°C (an Italia, la lege a dis da 0°C a 8°C për la vèndita).
Congelator: almanch -18°C (conservassion longa).
Zòna frèida: an tra 0°C e 2°C (për carn e pess).
Zòna fruta e vërdure: an tra 6°C e 8°C (për evité la brusadura da frèid).

Manutension

Për manten-e ël frigo an bon-e condission a venta:

Dësgelé (se a l'é nen No-Frost) quand la giassa a riva a 3-5 mm.
Netié l'intern con eva e bicarbonà almanch na vira al mèis.
Controlé le guarnission ëd la pòrta.
Polidé le serpentin-e daré minca 6 mèis.
Lassé spassi tra j'aliment për fé sircolé l'aria.

No-Frost

Ij frigo No-Frost a l'han un sistema ch'a évita la formassion ëd giassa. A dòvro na ventola për fé sircolé l'aria frèida, e a dësgelo automaticament minca chèich ora. Sòn a manten l'umidità bassa, e për sòn j'aliment as dëssëcco pì fàcil (a venta coaté ij tòch).

Sicurëssa

Për evité problema:

Taché mai ël frigo a dle prèise nen adate.
Lassé spassi për la ventilassion dle serpentin-e.
Deurbe la pòrta për ël temp necessari.
Controlé che la pòrta a sara bin.
Ciamé un técnich s'a-i é perdite d'eva o rumor fòra dla norma.

Frigo e ambient

Ij prim frigo a dovravo gas Freon (CFC), ch'a dësblavo lë strat d'ozon. Dal 1987 (Protocòl ëd Montreal), a son stàit bandì e sostituì con gas eco-compatìbij (HFC, HC). L'isolament tèrmich a deuvra scume a bass ampat ambiental.

Vardé 'dcò

Arferiment