Goma da scancelé

Goma da scancelé a l'é n'utiss d'ufissi e scolàstich dovrà për scancelé ij segn ëd la matita, dle vire 'dcò dla piuma a sfera o d'àutri mojen, da la carta. A l'é fàita 'd material elàstich ch'a gava via la grafite për fërtament.

Stòria

Prima dl'invension dla goma, as dovrava la mica, ò dle vire na crosta 'd pan (ancora dovrà da j'artista për la carbonela). La prima goma natural a l'é stàita otnùa da la spërzin-a dël caucciù, importà da l'América dël Sud.

Dël 1770, l'ingegné anglèis Edward Nairne a l'é considerà l'inventor dla goma moderna: a l'ha pijà un tòch ëd caucciù e a l'ha dovrà për scancelé la matita. Dël 1839, Charles Goodyear a dëscoata la vulcanisassion dël caucciù, ch'a lo rend pì resistent e elàstich. Dël sécol XX, a son ëvnùite le gome sintétiche a base 'd vinil e plàstica.

Sòrt ëd goma

A-i son vàire sòrt ëd goma, mincadun-a për n'usage e material diferent:

Goma bianca o grisa: la pì comun-a, për la matita an sla carta. A peul esse dura o mòla.
Goma bleu e rossa: la part rossa a l'é pì abrasiva e a scancela la piuma; la part bleu a serv për la matita. As deuvra dzortut an Fransa e an Italia.
Goma a spatolin-a: a l'ha la forma dlë spatolin për scancelé con precision (disegn técnich).
Goma a lapis: a l'é na min-a ëd goma ant un lapis ëd bòsch, për travaj fin.
Goma elàstica (o gum): a l'é fàita 'd goma natural mòla; as deuvra për ij carbon e ij pastej.
Goma për netié: për netié ij timbr, le màchine da scrive, ij tast.
Goma për art: a peul esse modlà a man (kneaded eraser) për gavé partìe 'd carbon sensa sfrisé.
Goma a vinil: bianca, për disegn técnich e anciòstr.
Goma elétrica: a l'é n'utiss con motor ch'a fà viré na goma a ponta.

Funsionament

La goma a scancela përchè a aderiss a le partissele 'd grafite pì che la carta. Quand as fërta, le partissele a resto tacà a la goma. La goma as consuma e a forma dë sfris ch'a cheujo la grafite. Le gome për la piuma a conten-o 'd sostanse abrasive o dissolvente ch'a gavo via l'inciòstr.

Goma ant la tradission piemontèisa

Ant le scòle piemontèise dël Neuvsent, la goma a l'era un tesòr: minca cit a l'avìa soa goma bianca, e quandi as perdìa a l'era na tragedia. Le gome bleu e rosse a rivavo da la Fransa e a j'ero considerà "pì fòrte" për la piuma. Le maestre a disìo: Scancelé con la goma, nen con ël dil, ch'a s-ciapa la carta.

An Piemontèis, la goma a l'é 'dcò ciamà gomela (ant le parlà dël Monfrà) o scancelin (an Canavèis). As dis ëdcò: La goma a l'é l'amisa dij cit ch'a fan ëd boro.

Manutension

Për manten-e na goma bon-a a venta:

Tenla polida (netié le partissele nèire).
Tajela con ël cutlin cand a ven motobin spòrca.
Guarnela ant un pòst sech e fresch, lontan dal calor e dal sol.
Dovré na goma neuva për la piuma e un-a për la matita.

Curiosità

La goma a l'é 'n material che anveja: dòp vàire agn a dventa dura e a scancela mal.
A-i é na goma ciamà "a pan" për la forma e la consistensa.
Le prime gome a j'ero colorà 'd ross përchè a contenìo 'd póer 'd mon.
La goma për la piuma a peul ruiné la carta s'as deuvra tròp fòrt.
An Piemont, la dita "fé goma" a veul dì "fé finta 'd gnente" o "scancelé ij problema".

Vardé 'dcò

Arferiment

Vocabolari Treccani
G. Tesio, Stòria dla scòla piemontèisa, Turin, 1995.
Museo dla Scòla e dël Lìber, Turin