Guèra biològica
La guèra biològica (ciamà 'dcò guèra microbiològica) a l'é l'usagi 'd patògen (bater, virus, fonz, o d'àutri microorganism) o 'd tossin-e d'orìgin natural o modificà për na mira militar o polìtica. A l'ha 'l but ëd causé maladìe, mòrt, o d'efet econòmich e psicològich ant na popolassion nemisa. A l'é na forma 'd arma 'd distrussion ëd massa e a l'é vietà da vàire tratà antërnassionaj.
Definission e caraterìstiche
[modìfica | modifiché la sorgiss]La guèra biològica as diferensia da j'àutre forme 'd guèra përchè a deuvra d'agent vivent o ëd sò prodòt për causé 'l dan. Soe caraterìstiche prinsipaj a comprendo:
- Contagiosità: j'agent a peulo spantiesse da përson-a a përson-a, fòra 'd contròl.
- Perìod d'incubassion: a peulo avèj un temp ëd latensa, an fasend difìcil identifiché 'l moment dël lansi.
- Difìcila rilevassion: j'agent a peulo esse inodor, invisìbij e sensa savor.
- Possibilità dë stermini seletiv: an teorìa, as podrìa colpì mach na part ëd la popolassion, coma 'd soldà o 'd sivil ëd na sità.
Stòria
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'idèja 'd dovré dle maladìe 'me arma a l'é motobin veja.
Antichità e Medi Ev
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ant l'antichità, as butavo 'd carcasse 'd bestie malavie ant ij pòst d'eva nemis, o as lansavo 'd còrp ëd mòrt con ël Viròle o la pest ant le sità assedià. Durant l'Assedi ëd Caffa (1346), ij Mòngoj a l'avìo campà 'd còrp ëd mòrt con la pest dëdnans a le muraje, contribuend possibilment a la Pest Nèira an Euròpa.
Sécol ch'a fa XX
[modìfica | modifiché la sorgiss]Durant la Prima guèra mondial, l'Imperi Alman a l'ha fàit djë sfòrs limità 'd guèra biològica, 'me contagé 'd bestie da mandé ai nemis. Ant la Sconda guèra mondial, ël Giapon (Unità 731) a l'ha fàit d'esperiment motobin crudèj an sla guèra biològica an sla popolassion cinèisa, dovrand vàire agent (coma l'antrass e 'l colera). Jë Stat Unì, ël Regn Unì e l'URSS a l'han butà 'nsema dij programa 'd guèra biològica durant la Guèra Frèida, ma la pì part a son ëstàit dëscancelà o convertì.
Convension antërnassionaj
[modìfica | modifiché la sorgiss]La comunità antërnassional a l'ha arconossù la pericolosità 'd coste arme. Ël Protocòl ëd Ginevra dël 1925 a proibiss l'usagi d'arme chìmiche e biològiche, ma pa soa produssion o ambaronament. La Convension ansima j'arme biològiche (BWC) dël 1972 a proibiss la produssion, ambaronament e l'usagi d'arme biològiche, ma a l'ha 'd mecanism limità 'd verifica.
Agent biològich comun për la guèra
[modìfica | modifiché la sorgiss]J'agent a son categorisà scond sò perìcol:
- Categorìa A (àut perìcol, a peulo esse spantià facilment, con tass 'd mortalità àut):
- Categorìa B (perìcol moderà, a l'han un podèj 'd contagiosità o letalità men àut):
- Frev ëd Q (Coxiella burnetii)
- Brusa (Brucella spp.)
- Encefalite equin-a (da vàire virus)
- Categorìa C (agent ch'a podrìo esse modificà për ël futur):
- Virus Nipah
- Virus Hantaan
Metòd ëd disseminassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]J'agent a peulo esse spantià con vàire mojen:
- Aerosol: l'agent a l'é butà 'nt l'aria për esse respirà.
- Contaminassion ëd l'eva e 'd mangé.
- Vetor vivent: për esempi, pùles, rat, moschin infetà.
- Material contaminà: për esempi, litre, vestimente.
Dësfèisa e preparassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]La difèisa contra na guèra biològica a comprend:
- Sorvejansa: sistema për trové na sorgiss nen naturaj 'd maladìa.
- Protession individual: mascre a gas, vestimente protetive, quaranten-a.
- Vacin e antiviraj: avèj 'd profilassi e 'd terapie disponìbij.
- Contròl dël confin e quaranten-a: për limité la disseminassion.
- Dëcontaminassion: traté le surfasse con desinfetant.
Guèra biològica e terorism
[modìfica | modifiché la sorgiss]Al di d'ancheuj, la pì gran mnassa a peul ven-e nen da djë stat, ma da 'd grup terorista o da 'd singoj individuaj (lone wolves). J'atach con l'antrass dël 2001 ant jë Stat Unì (le litre con l'antrass) a l'han mostrà com coste arme a peulo creé por e perturbassion econòmiche motobin gròsse.
Considerassion étiche e legaj
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'usagi d'arme biològiche a l'é considerà motobin contrari al Drit ëd guèra e al Drit antërnassional umanitari, përchè:
- A colpiss nen mach ij combatent, ma 'd dzora tut ij sivij.
- A l'é 'mpredissìbil e a peul rivé 'ndaré contra l'atacant.
- A càusa 'd soferense inùtij e 'd mòrt tròp longhe.