Inseticida
N'inseticida a l'é na sostansa chìmica o biològica dovrà për massé o controlé j'inset ch'a fan dann a le piante, a j'animaj o a l'òm. A l'é un-a dle categorie prinsipaj ëd pesticida.
Stòria
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ant l'antichità as dovravo sostanse naturaj com la sënner, ël sofro o dle piante (piretr, nicotin-a) për protege le colture. L'era moderna dj'inseticida a l'é ancaminà ant ël sécol XIX con l'usage d'arsénich e d'àutri compòst mineraj. Dòp la Sconda guèra mondial, a son ëspantiasse j'inseticida sintétich, com ël DDT e j'organofosfà.
Classificassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]J'inseticida as peulo classifichesse an vàire manere:
- Second la composission chìmica:
- Organoclorur: com ël DDT. A son për la pì part bandì për soa persistensa ant l'ambient.
- Organofosfà: com ël malathion. A son meno persistent ma pì tòssich për j'uman e j'animaj.
- Carbamà: com ël carbaryl.
- Piretròid: sintétich ch'a smijo a la piretrin-a natural. A son pì sicur për ij mamìfer.
- Neonicotinòid: com l'imidacloprid. A son dovrà dzortut për la conciatura dle smens.
- Inseticida biològich: a deuvro microorganism (com ël Bacillus thuringiensis) o sostanse naturaj.
- Second la manera d'assion:
- Inseticida ëd contat: a masso j'inset quand a toco la sostansa.
- Inseticida sistémich: a son assorbì da la pianta e a masso j'inset quand a na mangio le feuje o la linfa.
- Inseticida da ingestion: a deuvo esse mangià da l'inset për fé efet.
Utilisassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]J'inseticida a son dovrà an:
- Agricoltura: për protege le colture da j'inset (àfidi, tignòle, coleòter).
- Sanità: për controlé j'inset ch'a trasmëtto maladìe (zanzare, poj).
- Doméstich: për eliminé j'inset ant le ca (furmije, babòje, cimiss).
Problem e crìtiche
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'usage tròp bondos e nen controlà dj'inseticida a peul porté a:
- Resistensa: j'inset a peulo dventé resistent al velen.
- Inquinament dël teren, dl'eva e dl'aria.
- Dann a la salute uman-a e a j'animaj nen bersaj (com j'avije).
- Ridussion dla biodiversità: a masso ëdcò j'inset ùtij.
Për sòn, a l'é important dovré j'inseticida an manera responsàbil, con la lòta integrà e an preferend coj seletiv e men persistent.