Israel

	Vos an lenga piemontèisa
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.

Lë stat d' Israel (מדינת ישראל an ebreo; دولة اسرائيل an àrab) a l'é un pais dl'Asia ossidental, fondà dël 1948.

A confin-a a nòrd con ël Lìban, a nòrd-est con la Siria, a est con la Giordania e la Palestin-a (Cisgiordania), a sud-òvest con l'Egit e la Strissia 'd Gaza. A l'é bagnà a òvest dal Mar Mediterani e a sud dal Mar Ross (Gòlf d'Aqaba).

La capital a l'era Tel Aviv. Dël 1980 ël govern a l'ha proclamà Gerusalem "capital ùnica e nen spartìbil" d'Israel, ma j'Nassion Unìe a l'han nen acetà l'anession unilateral dla part àraba ëd Gerusalem a lë stat d'Israel e vàire pais a l'han ancora soe ambassade a Tel Aviv.

Israel a l'ha na surfassa ëd 20.770 km² (pì che 22.000 con i teritòri àrab ocupà) e a conta anviron 9.217.000 abitant (2023).

Anté ch'as treuva

Stòria

Israel a l'é lë stat ch'a arpresenta ël pòpol ebréo e ch'a l'ha sò fondament an sij drit stòrich e religios sël teritòri. La Declarassion d'Indipendensa a l'é stàita aprovà ël 14 ëd magg 1948, apress la fin dël Mandà Britànich dla Palestina. L'inissi a l'ha dàit ancamin a la guèra àrab-israelian-a dël 1948, andova Israel a l'ha ciapà 'd tère an pì dle decision ëd l'ONU. D'àutre guère a l'han segnà sò stòria: la guèra dij ses di (1967), durant la qual Israel a l'ha ocupà la Cisgiordania, Gaza, ël Sinai e ël Golan; la guèra dël Yom Kippur (1973); vàire conflit ant la Strissia 'd Gaza e al confin con ël Lìban. A l'ha firmà dij tratà 'd pas con Egit (1979) e Giordania (1994). La situassion con ij palestinèis a resta motobin tèisa.

Geografìa

Ël teritòri a l'é motobin varià:

La còsta mediterania con sabie e sità popolà (Tel Aviv, Haifa).
La val dël Giordan e 'l Mar Mòrt (ël pòst pì bass dla tèra).
Ël desert dël Negev ant ël sud.
Le colin-e 'd Gerusalem e 'd la Cisgiordania.
Ël mont Hermon e l'àutipian dël Golan a nòrd-est.

Ël clima a l'é mediterani al nòrd e desèrtich al sud.

Economìa

Israel a l'ha n'economìa avansà e tecnològica, con ël sopranòm "Start-Up Nation". Ij setor pì amportant a son:

Auta tecnologìa: ciber-sicurëssa, software, semicondutor.
Medzin-a e biotecnologìa.
Agricoltura d'avangardia (irigassion a gossa, sère).
Industria militar e 'd difèisa.
Turism (santuar religios, sità stòriche, Mar Mòrt).

La moneda ofissial a l'é ël sicl (שקל shékel, ס"ח).

Organisassion polìtica

Israel a l'é na repùblica parlamentar. Ël pressident (un ròl ëdzortut cerimonial) a l'é Isaac Herzog (יצחק הרצוג) (dal 2021).

Ël prim ministr a l'é Benjamin Netanyahu (בִּנְיָמִין נְתַנְיָהוּ) (dal 2022, për sò sest mandà).

Ël parlament (Knesset) a l'ha 120 mèmber, elegiù con proporsional pura. Ël sistema polìtich a l'é caraterisà da na multitùdin 'd partì e da 'd coalission ëstàbij.

Socetà e cultura

Israel a l'é na società multicultural:

Popolassion ebréa (apopré 75%), con comunità ch'a ven-o da tut ël mond (ashkenazita, sefardita, mizrahita).
Popolassion àraba (apopré 21%), an gran part musulman-a, ma 'dcò cristian-a e drusa.
Àutre minoranse (circass, armen).

Le lenghe ofissiaj a son l'ebreo e l'àrab. L'anglèis a l'é motobin difondù.

La religion a l'é central ant la vita: l'ebraism a l'é la religion dë stat, ma a-i son 'dcò 'd comunità islàmiche, cristian-e, druse e bàha'ì.