Màchina dël treno
Na locomotiva (dal latin locus, "leu" e motivus, "ch'a bogia", valadì "ch'a bogia da 'n leu") a l'é la màchina motris d'un treno, un veicol feroviari autopropulsà ch'a l'ha 'l but ëd tiré o possé dij vagon për trasporté passeger o mërcansìe. A l'é la fòrsa motris ëd vàire tren, malgré che 'dcò d'unità automotris (tren ch'a l'han 'l motor ant ij vagon midem) a esisto.
Stòria
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'era dël vapor
[modìfica | modifiché la sorgiss]La prima locomotiva a vapor funsional a l'é stàita dësvlupà da Richard Trevithick dël 1804 an Anghiltèra, ma a l'é stàit George Stephenson ch'a l'ha rendula pràtica con soa Locomotion No. 1 dël 1825. Soa Rocket (1829) a l'ha stabilì lë stamp për le locomotive a vapor dël sécol ch'a fa XIX, con soa caudera a tub e sò sistema ëd trassion. Le locomotive a vapor a l'han dominà le ferovìe fin a la mità dël sécol ch'a fa XX.
L'andiura dla diesel
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ant j'agn '30 dël sécol ch'a fa XX, le locomotive diesel-elétriche a son comparìe, ofrend pì d'efissiensa, men manutension e la possibilità 'd viagé an linie nen eletrifià. An Euròpa e an América dël Nòrd, a l'han sostituì ël vapor an pressa apress la Sconda Guèra Mondial.
L'andiura dl'elétrich
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le locomotive elétriche a esisto dal tard Eutsent, ma a l'han pijà slans quand che vàire ferovìe a son ëstàite eletrifià ant ël sécol ch'a fa XX. A son motobin efissient, silensiose e a përmëtto ëd granda potensa, dzortut an sle linie d'àuta velocità e ant j'aree urban-e.
Sòrt 'd locomotive
[modìfica | modifiché la sorgiss]Scond la sorgiss d'energìa
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Locomotiva a vapor: a deuvra na caudera ch'a produv vapor për fé andé 'd piston ch'a fan giré le roe.
- Locomotiva diesel: a deuvra un motor diesel.
- Diesel-elétrica: ël motor diesel a fà andé 'n generador elétrich ch'a alimenta dij motor elétrich an sle roe.
- Diesel-idràulica: ël motor diesel a fà andé na trasmission idràulica.
- Locomotiva elétrica: a pija l'energìa da na linia aérea o da na terza roa.
- Locomotiva a baterìa: a deuvra 'd baterìe ricariàbij.
- Locomotiva ìbrida: a combin-a doi o pì sorgiss (për esempi, diesel e baterìa).
Scond l'utilisassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Locomotiva da maneuvra: potenta për fé le maneuvre ant le stassion e ij depòsit.
- Locomotiva da linia: për tiré ij tren an corsa.
- Locomotiva da montagna: progetà për le piste anclinà, con dij sistema ëd fren motobin potent.
- Locomotiva articolà: con dij tren motris ch'a peulo giré 'd pì për le curve strèite.
Component técnich
[modìfica | modifiché la sorgiss]Na locomotiva a l'ha vàire part prinsipaj:
Për le locomotive a vapor
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Caudera: andoa l'eva a l'é riscaudà për fé 'l vapor.
- Fornel: andoa a brusa 'l carbon (o d'àutri combustìbij).
- Cilinder e piston: converto la pression dël vapor an moviment linear.
- Bièla e manovela: trasformo 'l moviment linear dij piston an moviment rotatòri dle roe.
- Tender: vagon ch'a pòrta l'eva e 'l combustìbil.
Për le locomotive diesel e elétriche
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Cabina 'd guida: andoa a sta 'l machinista.
- Motor primari: diesel o sistema për pijé l'eletricità.
- Generador o convertidor: për trasformé l'energìa.
- Motor ëd trassion: motor elétrich (o idràulich) an sle roe.
- Sistema 'd fren: pneumàtich, elétrich o 'd recùper.
- Sistema 'd climatisassion e eletrònica 'd contròl.
Locomotive famose
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Flying Scotsman (1923, UK): locomotiva a vapor anglèis famosa për soe prestassion.
- Big Boy (1941, USA): la pì granda locomotiva a vapor mai costruìa, për ij tren da càrich travers le montagne.
- FS E.626 (1928, Italia): ciamà "la balia d'Italia", për sò servissi longh.
- SNCF CC 72000 (1970, Fransa): locomotiva diesel-elétrica motobin spantià.
- Taurus (ÖBB 1016/1116) (Aòstria): locomotiva elétrica moderna për ij tren antërnassionaj.
Evolussion moderna
[modìfica | modifiché la sorgiss]Al di d'ancheuj, le neuve locomotive a son sempe pì:
- Computerisà: con sistema ëd diagnòstica a bòrd.
- Efissient energéticament: con motor a bass consum e 'd sistema ëd recùper ëd l'energìa.
- Modular: për facilité la manutension.
- A emission zero: locomotive a idrògen o a baterìa ch'a sostituisso le diesel ant j'aree nen eletrifià.
La locomotiva ant la coltura
[modìfica | modifiché la sorgiss]La locomotiva a vapor, an particolar, a l'é dventà un sìmbol dla Revolussion Andustrial e dël progres. A l'é motobin arpresentà ant la literatura, la pitura, ël cine e la mùsica (për esempi, l'euvra Pacific 231 d'Arthur Honegger).