Mìssil balìstich

Un mìssil balìstich a l'é un mìssil ch'a deuvra na trajetòria balìstica për colpì un bersaj predeterminà. A l'é na sòrt ëd mìssil motorisà mach durant la part inissial ëd sò vòl (la fase ëd propulsion), peui a finiss soa corsa an drocand lìber për gravità e inersia, parèj 'me un proiétil d'artijarìa. A diferensa dij mìssij da crosiera, a l'ha nen d'ale e a manca 'd motor ativ për la pì part dël vòl.

Stòria

Ij prim mìssij balìstich a son ëstàit le fusëtte V-2 alman dël programa NAZI, dovrà contra Londra e àutre sità ant la Sconda guèra mondial. A l'han fàit da fondament për l'arserca dël dòp-guèra, sia an URSS che ant jë Stat Unì. A l'época dla Guèra Frèida, a son ësvilupasse ij mìssij balìstich antërcontinentaj (ICBM) con testà nuclear, ch'a podìo rivé da 'n continent a l'àutr. A son dventà l'arma pì potenta e la menassa 'd la dissuasion stratégica.

Fasi dël vòl

Ël vòl d'un mìssil balìstich as divid an tre fase prinsipaj:

Fase ëd propulsion (boost phase): Ël mìssil a part e as àussa con lë s-ciòd ëd sò motor a reassion. Costa fase a dura da 3 a 5 minute.
Fase a mesa-corsa (mid-course phase): Ël mìssil a l'ha finì sò motor e a viagia fòra dl'atmosfera, an dovrand l'inersia. A peul duré fin a 20 minute për un ICBM. A sta fase-sì, ël mìssil a peul gavé 'd contra-misure o 'd testà multiple (MIRV).
Fase ëd rientrada (terminal phase): Ël mìssil a rientra ant l'atmosfera e va drit vers ël bersaj. La fase a l'é cita (30-60 second) ma motobin difìcil da dësfende.

Classificassion

Ij mìssij balìstich a son classificà scond soa campà màssima:

SRBM (Short-Range Ballistic Missile): fin a 1,000 km. Esempi: Scud, Iskander.
MRBM (Medium-Range Ballistic Missile): da 1,000 a 3,000 km. Esempi: Ghadr-1 (Iran).
IRBM (Intermediate-Range Ballistic Missile): da 3,000 a 5,500 km. Esempi: Agni-III (India).
ICBM (Intercontinental Ballistic Missile): pì 'd 5,500 km. Esempi: Minuteman III (USA), RS-28 Sarmat (Russia), DF-41 (Cin-a).
SLBM (Submarine-Launched Ballistic Missile): ICBM o IRBM lansà da 'n sot-marin. Esempi: Trident II (USA/UK), Bulava (Russia).

Component técniche

Ogiva: La part ch'a conten ël material bélich (explosiv convensionaj, chìmich, biològich o nuclear). A peul esse sìngola o mùltipla (MIRV).
Guidagi: Sistema ëd navigassion inersial, ëd sòlit arforsà da GPS o satélit për precision.
Propulsor: Stadi a reassion a combustìbil sòlid o lìquid.
Piataforma 'd lansi: Sìlos fòra, sot-marin, camion mobil (TEL), o nav surfassa.

Dësfèisa contra ij mìssij balìstich

A l'é motobin malfé dësfend-se da 'n mìssil balìstich, dzortut ant la fase mesa-corsa. Vàire nassion a l'han dësvlupà 'd sistema anti-mìssil, coma l'american Patriot (për SRBM) o GMD (Ground-Based Midcourse Defense, për ICBM). L'efetività dë sti sistema a l'é motobin discutùa.

Contròl dj'armament e tratà

Ij mìssij balìstich a son ëstàit oget ëd vàire tratà 'd contròl dj'armament, coma:

Ël Tratà INF (Intermediate-Range Nuclear Forces), firmà antra USA e URSS dël 1987 (peuj dëscancelà dël 2019).
Ël START (Strategic Arms Reduction Treaty), ch'a lìmita 'l nùmer d'ogive e 'd vetor.

Utilisassion atual e dissuasion

Al di d'ancheuj, ij mìssij balìstich a son l'arma pì amportanta dla dissuasion stratégica. Russia, Stat Unì, Cin-a, Fransa, Regn Unì, India, Pakistan, Israel e Corea dël Nòrd a l'han d'arzerve 'd mìssij balìstich con testà nuclear. Soa esistensa a l'ha 'l but d'ampëdì 'n atach diret antra potense nuclear për la sicurëssa dla distrussion mutua assicurà (MAD).

Vëdde 'dcò

Ligam da fòra

Arms Control Association – Fact Sheet: Ballistic Missiles