Min-a terestr
Na min-a terestr a l'é un ordegn esplosiv ch'as posission-a e as chita sota tèra o dzora la surfassa dël teren për s-ciopé quand na përson-a o un veicol a-i passa dzora o a la toca. A l'é n'arma ëd difèisa e 'd dëstacament dovrà për bloch, ritardé o causé 'd pèrdite a le fòrse nemise. A l'é motobin controversa përchè a peul resté ativa për desen-e d'agn apress un conflit, menassand la popolassion sivila.
Sòrt prinsipaj
[modìfica | modifiché la sorgiss]Min-a antipërson-e (AP)
[modìfica | modifiché la sorgiss]Progetà për fé ëd ferìe o massé 'd përson-e. A l'é pì cita e a ciama meno pression për s-ciopé.
- A pression: Esplod quand as marcia dzora.
- A fil: Esplod quand as toca un fil pëstà 'nt ij dantorn.
- A salt: (bounding mine) A sàuta an aria prima d'esplode, për slansé dë schege.
- A scat: Slansa 'd balinòt o dë schege ant na diression.
Min-a anticher (AT)
[modìfica | modifiché la sorgiss]Progetà për dëstrùe o fé 'n dann a 'd veìcoj blindà o a 'd màchine. A ciama pì pression për esplode e a l'ha na caria esplosiva pì gròssa.
- A pression: Esplod sota 'l pèis dël veìcol.
- Caria cava (shaped charge): A slansa un get ëd metal fondù për penetré 'l blindagi.
Component d'una min-a
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Caria esplosiva (main charge): Ël material esplosiv.
- Inesch (fuze): Ël mecanism d'ativassion (pression, fil, magnet, etc.).
- Contenitor: An plàstica, bòsch, metal, o 'd material ch'a lassa nen esse trovà dai detetor.
- Sicura: Dispositiv ch'a l'é gavà për armé la min-a.
Stòria
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'usagi ëd tràpole esplosive a l'é vej, ma la min-a moderna a l'é dësvlupasse ant la Prima guèra mondial për la guèra 'd trincea. A l'é dventà motobin comun ant la Sconda guèra mondial e ant le guère dël sécol XX. L'usagi massiv ant la Guèra frèida e ant j'ùltim conflit a l'ha lassà 'd milion ëd min-e armà an tut ël mond.
Controversia e tratà antërnassional
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le min-e antipërson-e a son arme motobin criticà për:
- Sensa distinsion: A colpisso tant ij soldà che ij sivij (masnà comprèise).
- Efet a longh termin: A resto armà apress la fin dle bataje.
- Ostàcol a l'agiut umanitari: A bloco l'acess a le tère e a le stra.
Për sòn, dël 1997 a l'é stàit firmà la Convension d'Ottawa (o Convension an sle min-e antipërson-e), ch'a proibiss la produssion, l'arsèta, l'usagi e 'l comersi ëd ste min-e. Pì 'd 160 pais a l'han aderì, ma vàire (Stat Unì, Russia, Cin-a, India) a l'han nen sotscrit.
Dësminament
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ël dësminament a l'é un process lent, pericolos e costos. A comprend:
- Detession: Con detetor ëd métaj, sonde, o can adestrà.
- Netiesse: Gavé la tèra a man o con màchine protete.
- Neutralisassion: Scoaté la min-a e demolila, o fé esplodla a pòsta.
Le organisassion coma la Campagna Antimin-a e Handicap International a travajo an tut ël mond për l'assistensa a le vìtime e për ël dësminament.
Vìtime e assistensa
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le vìtime 'd min-e a përdo soens dij member o a resto anvalidà për la vita. A l'han damanca 'd riabilitassion, pròtesi, e sostegn psicològich. An Piemont, 'l Sènter Icfr Pròtesi ëd Turin a l'é un dij sènter pì avosà për costa assistensa.
Min-e ant ël mond d'ancheuj
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le min-e a resto ancora present an vàire pais (Angola, Afghanistan, Cambogia, Bosnia, etc.). Ancheuj a ven-o dovrà motobin le min-e improvise ant le guère assimètriche (Iraq, Siria, Ucrain-a).