Mojen volant

Mojen volant dantorn al 1900

Un mojen volant (an anglèis: aircraft) a l'é na màchina bon-a a volé ant l'atmosfera o a viagé ant lë spassi, sostnùa da l'aria (o dai gas) o da la spinta dij motor. La paròla a comprend na gran varietà d'ingegnerìa, d'utiss e 'd veìcol për fin sivij, militar o sientìfich.

Classificassion principal

Ij mojen volant as peulo divid-se an doe categorie gròsse: coj pì leger che l'aria e coj pì peisant che l'aria.

Pì leger che l'aria

Sti mojen a vòlo përchè a deuvro un gas pì leger che l'aria (com eli o idrògen) o dl'ària càuda për generé la portansa. A son ciamà aeròstat. J'esempi pì comun a son:

• Balon volant (o mongolfiera): a deuvra ària càuda.
• Dirigìbil: a deuvra un gas leger e a l'é propulsà da 'd motor.

Pì peisant che l'aria

Sti mojen a vòlo grassie a 'd fòrse aerodinàmiche generà da la forma e dal moviment dj'ale o d'àutre part. A son ël grup pì numeros e a comprendo:

• Avion: con ale fisse e propulsà da motor a élica o a reassion.
• Elicòter: con ale girante (rotor) ch'a dan la portansa e la spinta.
• Aliant: sensa motor, ch'a vòla an aprofitand dle corrent d'aria.
• Convertiplan: ch'a peul decolé e ateré com n'elicòter e volé com n'avion.
• Spassioplan: ch'a peul volé ant l'atmosfera e ant lë spassi (com lë Space Shuttle).

A-i son ëdcò ij mojen volant militar, com ij cassa, ij bombardié e ij dron, e coj për la ricerca com ij laboratòri volant.

Stòria

La speransa ëd volé a l'é antica. Ij grech a contavo la legenda 'd Dédal e Icar. Dël 1485, Leonardo da Vinci a l'ha dissegnà dij prim aparà volant. Ël prim vòl uman a l'é stàit col dij frej Montgolfier ant un balon volant dël 1783. Dël 1853, George Cayley a l'ha costruì ël prim aliant. Dël 1903, ij frej Wright a l'han fàit ël prim vòl motorisà con l'avion.

L'aviassion a l'é peui dësvlupasse an pressa con la Prima guèra mondial e la Sconda guèra mondial, an portand a la creassion dij motor a reassion. D'apress, l'aviassion civil a l'é chërsùa, e a son rivà ij avion supersònich com ël Concorde. Ancheuj, j'avion a son part ëd la vita 'd tuti ij di e a l'é na tecnologìa an continua evolussion.