Napalm

Ël napalm a l'é na sostansa incendiaria e viscosa dovrà coma arma da guèra. A l'é formà da na mës-cia 'd combustìbij e 'd sostanse ch'a lo rendo pì spess, përchè as taca ai bersaj e a brusa a temperadure motobin àute (900-1.200 °C) për un temp longh. A l'é stàit motobin dovrà ant la Sconda guèra mondial e, dzortut, ant la Guèra dël Vietnam.

Composission

Ël nòm a ven da naften e palmitat, ij sò ingredient originaj. La formula original, dësvlupà dël 1942 da 'd chìmich american comandà da Louis F. Fieser a l'Università d'Harvard, a l'era:

Sal ëd palmità (da l'assid palmìtich, ch'as treuva ant l'euli 'd palm) o sal ëd naften.
Benzin-a tanme combustìbil.

La version moderna, ciamà napalm B o super napalm, a deuvra:

Polistiren (ch'as treuva 'nt la plàstica) o benzen.
Benzin-a o petròli.

Coste sostanse a-j dan na consistensa ch'a smija a la geladin-a, ch'as taca a tut lòn ch'a toca.

Caraterìstiche

Ël napalm a l'ha vàire caraterìstiche ch'a lo rendo 'n'arma teribla:

Brusa a temperadura motobin àuta e për un temp longh.
Consuma l'ossìgen ant l'àira dantorn, sofocand le përson-e.
As dëspantia e as taca a le surfasse (përson-e, edifissi, veicoj).
As peul nen dëstissesse con l'eva (a peul fin-a brusé dzora a l'eva).

Utilisassion militar

Ël napalm a l'é stàit dovrà:

Ant la Sconda Guèra Mondial: Da j'American an sle sità giaponèise (es. Tokyo) e contra le posission alman-e.
Ant la Guèra dël Vietnam: A l'é stàit dovrà massivament da j'American për dësboché le foreste (për ësvelé le posission dël Viet Cong) e contra ij vilage. A l'é 'dventà 'l sìmbol dla crudeltà ëd cola guèra.
Ant d'àutri conflit: Ant la Guèra dël Golf, ant la Guèra sivil sirian-a, e da vàire ditator an sle pròprie popolassion.

A l'é campà da avion (tanme bombe) o lansà da lanciator a reassion (flamethrower).

Efet umanitari e crìtiche

Ël napalm a càusa 'd ferìe motobin gròsse e 'd patiment estrem:

Brusadura dë scond e ters grad fin-a a l'òss.
Intossicassion da monòssid ëd carbòni.
Patiment psicològich për le vìtime e ij testimòni.

Për costa rason, l'usagi dël napalm contra le popolassion sivij a l'é stàit motobin criticà. La foto dla masnà vietnamita Kim Phuc ch'a camin-a an mes a la stra, brusà dal napalm, a l'é dventà un sìmbol ëd l'oror ëd cola guèra.

Legislassion antërnassional

Ël Protocòl III dla Convension an sle arme convensionaj (1980) a proibiss l'usagi d'arme incendiare contra la popolassion sivila o contra 'd bersaj militar mës-cià 'nt na zòna sivila. Lòn a val ëdcò për ël napalm. J'USA a l'ha sotscritlo mach dël 2009, e vàire nassion a l'han nen aderì.

A l'é pa proibì l'usagi contra 'd bersaj militar isolà (es. un tanch ant na campagna), ma lë stigma ch'a pòrta a l'ha fait sì che soa utilisassion a sia motobin ridovùa dòp ël Vietnam.

Napalm ant la coltura 'd massa

L'arma a l'é motobin conossùa grassie a 'd film e a la literatura:

Apocalypse Now (1979): Na sen-a motobin famosa a dis: "I love the smell of napalm in the morning".
Rambo.
Tante canson e euvre 'd protèsta contra la guèra.

Vos corelà

Arferiment