Ontologìa

L'ontologìa a l'é la branca dla metafìsica ch'a studia l'esse an tant che esse, la natura dla realtà e le categorìe fondamentaj dl'esistensa. A l'é ciamà ëdcò "filosofìa prima" e a serca ëd rësponde a la question: "Lòn ch'a l'é ch'a esist për da bon?".

Etimologìa

Ël termo a ven dal grech antich:

ὄν (ón) - "l'é", "l'esse"
λόγος (lógos) - "discors", "siensa"

Donca "ontologìa" a veul dì "siensa dl'esse" o "discors an sl'esse".

Stòria

Antichità

Aristòtil: a l'ha definì l'ontologìa coma "la siensa dl'esse an tant che esse"
Platon: soa teorìa dle Ideje a l'é na forma d'ontologìa realista
Parménid: a l'ha butà le base con soa riflession an sl'Esse

Età medieval

Tomà d'Aquin: a l'ha dësvlupà l'ontologìa cristian-a
Duns Scòto: distinsion antra esse e essensa
Vielm ëd Occam: nominalism e semplificassion ontològica

Età moderna

René Descartes: dualism tra ment e materia
Baruch Spinoza: monism e panteism
Gottfried Leibniz: teorìa dle mònad

Età contemporania

Martin Heidegger: ontologìa fondamental e crìtica dla metafìsica tradissional
Jean-Paul Sartre: ontologìa fenomenològica
Willard Van Orman Quine: ontologìa naturalisà

Tema sentraj

L'esse e soe modalità

Esse necessari e esse contingent
Esse possìbil e esse real
Esse potensial e esse atual

Categorìe ontològiche

Le categorìe fondamentaj dl'esse:

Sostansa e proprietà
Universaj e particolar
Càusa e efet
Possìbil e real

Ël problema dj'universaj

Realism: j'universaj a esisto indipendent da la ment
Nominalism: j'universaj a son mach nòm
Concetualism: j'universaj a esisto mach ant la ment

Scòle ontològiche

Realism

A fortiss che la realtà a esist independent da nòstra ment:

Realism metafìsich
Realism sientìfich
Realism moral

Idealism

A sosten che la realtà a l'é fondamentalment mental o spiritual:

Idealism sogetiv (Berkeley)
Idealism assolù (Hegel)
Idealism trassendental (Kant)

Materialism

A fortiss che tut a l'é materia o process materiaj:

Materialism redutiv
Materialism dialétich
Fisicalism

Dualism

A sosten che a-i son doi tipo ëd sostansa:

Dualism cartesian (ment e materia)
Dualism proprietà

Ontologìa contemporania

Ontologìa fundamental

Dësvlupà da Martin Heidegger:

Distinsion antra esse e ent
L'esse com process
L'esse-nel-mond

Ontologìa fenomenològica

Edmund Husserl: redussion eidética
Maurice Merleau-Ponty: ontologìa dla carn

Ontologìa analìtica

Willard Van Orman Quine: "esse a l'é esse ëd na variàbil"
Saul Kripke: essensialism e teorìa dij designator rigid
David Lewis: realism modal

Aplicassion

Ontologìa formal

A deuvra dj'utiss formaj për studié l'esse:

Lògica modal
Teorìa dj'ansem
Semàntica formal

Ontologìa an siensa

Realism sientìfich
Status ëd j'entità teòriche
Ontologìa dla fìsica quàntica

Ontologìa social

Costrussion social dla realtà
Ontologìa dij fat istitussionaj
Realism social

Problema contemporani

L'esse e ël lengagi

Rapòrt antra realtà e descrission
Ontologìa e semàntica
Ël problema dla referensa

Ontologìa e tecnologìa

Realtà virtual e soa ontologìa
Inteligensa artifissial e status ontològich
Ontologìa dij mojen ëd comunicassion

Ontologìa e ecologìa

Status ontològich dla natura
Ontologìa dj'ecossistem
Responsabilità ontològica

Métod ontològich

Autor amportant

Aristòtil (384-322 a.C.)
Tomà d'Aquin (1225-1274)
René Descartes (1596-1650)
Gottfried Leibniz (1646-1716)
Immanuel Kant (1724-1804)
Georg Wilhelm Friedrich Hegel (1770-1831)
Martin Heidegger (1889-1976)
Willard Van Orman Quine (1908-2000)

Euvre fondamentaj

Metafìsica d'Aristòtil
Meditassion metafìsiche ëd Descartes
Esse e temp ëd Heidegger
Paròla e oget ëd Quine
La salvëssa dij fenòmen ëd Quine

Vëdde ëdcò

Bibliografìa

Heidegger, M., Esse e temp, 1927
Quine, W.V.O., Da un pont ëd vista lògich, 1953
Aristotle, Metafìsica
Lowe, E.J., The Four-Category Ontology, 2006