Ordegn esplosiv improvisà
N'ordegn esplosiv improvisà (abrevià OEI, an anglèis Improvised Explosive Device, IED) a l'é na bomba fàita e butà an manera nen convensional, fabricà con material nen militar o con munission militar modificà. A l'é n'arma motobin dovrà ant la guèra assimétrica, ant ël terorism, e ant j'assion ëd guèrija për soa sempicità 'd costrussion e soa efetività psicològica.
Definission
[modìfica | modifiché la sorgiss]La caraterìstica prinsipal a l'é soa natura improvisà. A l'é nen prodovù da n'industria militar, ma a l'é assemblà con:
- Material esplosiv robà, catà, o fabricà artisanalment.
- Inesch nen standard (arlògi, celular, fil).
- Un contenitor comun (borsa, màchina, biciclëtta).
Component prinsipaj
[modìfica | modifiché la sorgiss]Un OEI a l'é formà da quatr part:
- Caria esplosiva: Pover da s-ciòp, TNT, nitrat d'amòni, o esplosiv militar robà.
- Inesch (initiator): Che a fa ancaminé la detonassion.
- Contenitor: Che a conten l'esplosiv e a peul esse fàit për prodùe dë schege.
- Sistema 'd lansament (firing system): Che a colega l'inesch a na sorgiss d'energìa e a un mecanism d'ativassion.
Sòrt ëd OEI
[modìfica | modifiché la sorgiss]Për posission
[modìfica | modifiché la sorgiss]- OEI dë stra (roadside IED): Për le stra, contra veicoj o patuje.
- OEI ëd veìcol (Vehicle-Borne IED, VBIED): Na màchina o n'autoveicol pien d'esplosiv.
- OEI përson-a (Person-Borne IED, PBIED o suicide vest): Portà da na përson-a.
- OEI an pressa (pressure-plate IED): Ch'a esplod quand as marca 'd pèis.
Për inesch
[modìfica | modifiché la sorgiss]- A comand (command-wire): Ativà con un fil.
- A comand radio (RCIED): Ativà a distansa con na radio o un celular.
- A temp (time-delay): Con arlògi o timer.
- A vìtima-ativassion (victim-operated): Con sensor 'd pression, filament, o moviment.
Stòria
[modìfica | modifiché la sorgiss]L'usagi dj'OEI a l'é motobin vej (dai partisan ant la Sconda Guèra Mondial), ma a l'é dësvlupasse an manera dramàtica ant le guère recent:
- Guèra dël Vietnam: Contro ij convòj american.
- Conflit an Sri Lanka: Da part ëd le Tigri Tamil.
- Guèra d'Iraq (2003-2011): Lë strument prinsipal dël moviment d'arsistensa.
- Guèra d'Afghanistan: Contra le fòrse NATO.
- Conflit israelo-palestinèis: Bombe dë stra.
Contromisure (Counter-IED)
[modìfica | modifiché la sorgiss]Le fòrse militar a l'han dësvlupà vàire strategìe për fé front a sta menassa:
- Dzora 'l veìcol: Blindagi adissionaj, vetr antiprojétil, sistema 'd perturbassion radio për bloché j'inesch a distansa.
- An sle përson-e: Giache a giaca rinforzà, elm.
- Técniche ëd deminament: Robòt, unità cinòfile (can).
- Inteligensa e survejansa: Anàlisi dij pattern, identifiché le rej dj'artisan.
Efet psicològich
[modìfica | modifiché la sorgiss]Oltra ai dann fìsich, j'OEI a l'han n'efet psicològich potent:
- A creo 'd perìcol costant e 'mprevedìbil.
- A lìmito la mobilità dle fòrse.
- A buto 'd tension ant la popolassion sivila.
Neutralisassion e sicurëssa
[modìfica | modifiché la sorgiss]Cand un OEI a l'é trovà, le pràtiche pì comun a son: 1. Isolé l'àrea. 2. Ciamé j'espert dël deminament (EOD). 3. Neutraliselo con dë strument a distansa o an fasendlo esplode an manera controlà.
Legislassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]Fabriché, possede, o dovré n'OEI a l'é un crìmen sota vàire lej nassionaj e sota 'l dirit antërnassional, dzortut s'a l'é dovrà contra 'd civij.