Oregon

	Vos an lenga piemontèisa
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.

L'Oregon a l'é në stat federal djë Stat Unì. A l'ha na surfassa ëd 255.026 km² e na popolassion ëd 4.240.137 abitant (stima 2022), dont anviron 10% d'ispànich.

As treuva ant la macroregion ciamà comunement West. A confin-a a nòrd con lë stat ëd Washington, a òvest con l'Océan Passìfich, a sud con la Califòrnia e col Nevada, a est con l'Idaho.

La capital a l'é Salem (177.487 abitant); la sità pì popolà dlë stat a l'é Portland (652.503 abitant). Àutre sità amportante a son Eugene, Gresham, Hillsboro, Bend e Medford.

L'Oregon a presenta dij contrast fòrt antra 'd sità progressive e tecnològiche (tanme Portland) e 'd pais ruraj pòver ant l'intern.

La foresta a coata un ters ëd la surfassa dlë stat e a n'arpresenta un-a dle grande richësse econòmiche.

Stòria

L'Oregon a l'era stòricament tèra 'd vàire tribù indìgene (Chinook, Nez Perce, Klamath). Jë spagneuj e j'anglèis a l'han esploralo ant ël sécol XVIII. Dël sécol XIX, a l'ha fàit part dël famos Teritòri d'Oregon, contestà antra Regn Unì e Stat Unì. Ël Tratà d'Oregon dël 1846 a l'ha fissà 'l confin a la latitudin 49°N, an dasend l'Oregon a jë Stat Unì. A l'é stàit ametù ant l'Union dël 14 ëd fërvé 1859 com ël 33 stat. La pista d'Oregon a l'ha mnà milen-e 'd colon ant la region durant la mità dël sécol XIX.

Organisassion polìtica

L'Oregon a contribuiss con 7 grand eletor a j'elession pressidensiaj dl'Union. Lë stat a l'ha na reputassion progressista e a l'é stàit dij prim a antrodùe dle lej avansà (es. dëpenalisassion dle dròghe lingere, drit ëd mòrt assistìa, vot an linia). Ël govern a l'é goernà da la goernadris Kate Brown (democràtica, dal 2015) e a l'ha na legislatura a doj branch. A l'ha 'dcò un sistema 'd votassion antregh an linia.

Geografìa e natura

L'Oregon a l'ha 'n paisage motobin varià:

La còsta ossidental: con sabie, ròche e foresta temperà.
La Caden-a dle Cascade: con vàire vulcan ativ (Mont Hood, 3.426 m, ël pì àut dlë stat).
L'àutipian dël Columbia: region semi-desèrtica a est dle Cascade.
Ël Gran Bassin ant ël sud-est.

A l'ha vàire fium amportant (Columbia, Snake, Willamette) e 'l Crater Lake, formasse ant un vulcan colassà, ël pì profond djë Stat Unì.

Economìa

L'economìa as basa ansima a:

Tecnologìa (la "Silicon Forest" ant l'àrea 'd Portland e Hillsboro, con presensa ëd Intel, Nike, HP).
Industria dël bòsch e dël papé.
Agricoltura (òrdi, luvin, lavanda).
Vinicultura (la Willamette Valley a l'é famosa për sò pinòt nèir).
Turism (sport invernaj, alpinism, còsta).

Coltura e società

L'Oregon a l'é arnomà për sò stil ëd vita rilassà e soa atension a l'ambient. A l'é 'l pòst andova a l'é nà 'l moviment "Keep Portland Weird". A l'ha 'n'anfluensa fòrta ant la cultura hipster, con na sena d'art, mùsica e gastronomìa motobin viva. A l'é 'dcò la sede dla NIKE (Beaverton). La popolassion a l'é motobin omogenia (pì 'd l'80% bianca), ma con 'd comunità d'asian e d'ispànich an espansion.