Pala

Pala a l'é n'atrass manual dovrà për carié, bogé e spataré material com sabia, tèra, gran, carbon, fiòca o via fòrt. A l'é un dij ferament pì antich e comun ant l'agricoltura, l'edilissia e ij servissi invernaj.

Strutura

Na pala a l'é fàita da:

La pala (o vàs), la part larga e pòch fonda ch'a cheuj 'l material. A peul esse d'assel, d'alumini o fin-a 'd plàstica arforsà.
Ël man-i, na longa percia 'd bòsch (soens ëd frasso, rol o sàles) o 'd tubo metal, ch'a serv a manegé l'utiss.
L'ampugnadura, a la ponta dël man-i, ch'a peul esse a D o a T për deje pì presa.

La pala a l'ha soens un bòrd anterior tajent për podej tajé ant la tèra o ant la fiòca. La part posterior a peul esse drita o 'n pòch alvà për evité che 'l material a tomba andaré.

Sòrt ëd pala

A-i son vàire sòrt ëd pala, mincadun për n'usagi e 'n material specìfich:

Pala da tèra

A l'ha la pala pontùa (a flecia) për podej tajé ant la tèra dura. A l'é la pala clàssica për scavé, pianté erbo e travajé ant l'òrt. La pala a l'é soens legerment curvà për carié mej la tèra.

Pala da sabia

A l'ha la pala larga e drita, con ij bòrd lateraj 'n pòch alvà. A serv për carié material com sabia, giaira, gran o carbon. A l'é pì cita e manegèivol dle pale da tèra.

Pala da fiòca

A l'ha la pala motobin larga e drita, normalment ëd plàstica o d'alumini leger, con ël bòrd anterior arforsà për tajé la fiòca. Ël man-i a peul esse motobin longh për nen dovèj chignesse, o curt con na preisa a T. A l'é dovrà për gavé la fiòca da le stra, ij marciapé e le cort.

Pala da forn

A l'é na pala cita con ël man-i longh, dovrà dai panaté për buté e gavé 'l pan ant ël forn. A peul esse 'd bòsch o 'd metal, con la pala pian-a për sghijé sota le miche.

Pala da carbon

A l'ha la pala a forma 'd cuciar, pì fonda, për carié 'l carbon ant le stuve e le caudere. A l'é soens compagnà da na ramassa cita.

Pala da trincera

A l'é na pala cita e robusta, dovrà da ij soldà për scavé 'd pòst ëd difèisa. A l'é pieghévol e as peul portesse tacà al bërsach.

Pala mecànica

A l'é 'l nòm dla part ëd na màchina (escavator, trator) ch'a fà la midema assion ëd na pala ma con motor.

Utilisassion

La pala as deuvra për:

Scavé ant la tèra (për pianté, fé 'd fondamente).
Carié material (sabia, giàira, gran).
Spataré e livelé teren.
Gavé la fiòca da le stra.
Netié le stale e ij pòst andoa a-i é d'àutr material.

Stòria

Le prime pale a j'ero fàite con na pala d'òss o 'd pera e 'n man-i 'd bòsch. J'Egissi a dovravo 'd pale 'd bòsch për carié la tèra ant la costrussion dle piràmid. Ij Roman a l'han dësvlupà pale 'd fer për ij travaj pùblich e militar. Ant l'Età 'd Mes, la pala a l'era l'utiss dij murador e dij paisan. La pala moderna, con la pala d'assel e 'l man-i 'd frasso, a l'é restà quasi idèntica fin al di d'ancheuj. Dël sécol XX, a son ëvnùite le pale 'd plàstica për la fiòca e cole d'alumini për l'agricoltura.

La pala ant la tradission piemontèisa

An Piemont, la pala a l'era 'l sìmbol dël travaj dij camp e dla fatiga dij paisan. As trovava an tute le cassin-e, pendùa al mur an tra j'àutri atrass. Ant l'invern, la pala da fiòca a l'era n'utiss vital për duverté le stra dle montagne e dij pais isolà. Ant le risere, as dovrava na pala special për gestì l'eva. Ël proverbi piemontèis a dis: Chi a l'ha la pala an man, a l'ha 'l pan an ca.

Manutension

Për manten-e na pala an bon-e condission a venta:

Netié la pala dòp l'usagi (dzortut s'a l'é dovrà ant la tèra mòla).
Tnila al sech për nen che 'l man-i a marsa.
Arforsé la pala quand ch'a ven dësformà.
Deuvré la pala giusta për ël material giust (nen la pala da fiòca për scavé ant la tèra dura).

Vardé 'dcò

Arferiment

Vocabolari Treccani
G. Ferraro, Antiche arti e mestieri in Piemonte, Turin, 1978.
Museo dla Vita Contadin-a, Cuneo