Paradòss

Un paradòss a l'é na proposission o na sentensa ch'a smija contut che a conten-a na contradission lògica o a va contra al bon sens, ma che an efet a peul conten-e na vrità pì fonda. An filosofìa, ij paradòss a son ëd strument amportant për analisé ij lìmit dël pensé e dël lengage.

Tichëtte prinsipaj

Un paradòss as presenta quand na conclusion a smija derivé da 'd premise bon-e o da 'd rasonament ch'a smijo giust, ma ch'a men-a a na conseguensa ch'a l'é contraditòria o assurda. Ij paradòss a sfido nòstre convinsion e a òbligo a arvëdde ij concet fondamentaj.

Sòrt ëd paradòss

A-i son vàire sòrt ëd paradòss:

Paradòss lògich: A son coj ch'a men-o a 'd contradission an tra 'd preposission lògiche.
Paradòss semàntich: A rivo da 'd problema an relassion al significà dle paròle e a le definission.
Paradòss epistemològich: A rivo da 'd problema an relassion a la conossensa e a la chërdensa.
Paradòss metafìsich: A toco 'd question ëd natura dla realtà.

Esempi avosà ëd paradòss

Ël paradòss dël busiard

Sto paradòss a l'é atribuì a Epimènide ëd Creta, ch'a l'avrìa dit: "Tùit ij cretèis a son ëd busiard". Ël problema a nass se Epimènide a l'é chiel midem cretèis. S'a dis la vrità, alora a l'é un busiard (e donca a dis ëd busiardà). S'a dis na busia, alora soa afirmassion a l'é fàussa, e donca ij cretèis a diso la vrità.

Ël paradòss d'Achil e la tartaruga

Sto paradòss, creà da Zenon d'Elea, a dis che Achil, ël coridor pì lest, a peul mai sorpassé na tartaruga s'a-j dà un vantagi inissial. Achil a deuv prima rivé al pont andoa la tartaruga a l'era, ma an col moment la tartaruga a l'é andàita un pòch pì anans, e parèj via a l'infinì.

Ël paradòss dël barbé

Sto paradòss a dis: "Ant un pais, ël barbé a rapa tute le përson-e ch'as rapo nen da sole." La domanda a l'é: "Chi a rapa ël barbé?" S'as rapa chiel midem, a dovrìa nen rapesse (përchè a rapa mach coj ch'as rapo nen da soj). S'as rapa nen chielbmidem, alora a dovrìa rapesse (përchè a rapa tuti coj ch'as rapo nen da soj).

Amportansa dij paradòss an filòsofìa

Ij paradòss a l'han avù 'n rol fondamental ant ël dësvlup dla filòsofìa e dla lògica:

A mostro ij problema an sla natura dël temp e dël moviment (paradòss ëd Zenon).
A sfido la coerenza dël lengage e la capacità d'esprime la vrità (paradòss dël busiard).
A fan vëdde le dificoltà an sj'ansem infinì (paradòss ëd Russell).
A analiso ij problema dla determinassion dël futur (paradòss dël destin).

Sòlussion e arzultà

Lë studi dij paradòss a l'ha mnà a d'arserve amportante:

La teorìa dj'ansem ëd Zermelo-Fraenkel a dà na base pì sicura a la matemàtica për evité 'd paradòss.
La teorìa dij tipo lògich ëd Russell a propon na manera për evité j'autoriferiment.
Jë studi an semàntica e an filosofìa dël lengage a da solusion ai paradòss semàntich.

Vos corelà

Arferiment