Prodot dël làit
Prodot dël làit a son j'aliment otnù da la trasformassion dël làit ( ëd vaca, crava, feja, bùfala o d'àutre specie). A comprendo na gran varietà 'd prodot, dont ij pì conossù a son ël formagg, ël bur, la crema, l'jogurt.
Classificassion
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij prodot dël làit as peulo classifiché an base a la materia prima e al process ëd trasformassion:
Formagg
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij formagg a son otnù da la coagulassion dël làit (për àcid o për caj). As classìfico an:
- Formagg fresch (es. seirass, mascarpon, quark) – consumà sensa stagionadura.
- Formagg a pasta crùa – stagionà për pòchi mèis (es. talegi, fontin-a).
- Formagg a pasta cheuita – stagionà për vàire mèis (es. parmigian regian, gran-a padan).
- Formagg erborinà – con la presensa 'd mofa (es. bërgonzola, roquefort, stilton).
- Formagg fondù – otenù da la fusion ëd formagg divers (es. sotilëtte).
Prodòt ëd làit frèid
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Jogurt – làit fermentà da bateri (Lactobacillus bulgaricus e Streptococcus thermophilus). A peul esse natural, a fruta, o beivù.
- Crema dël làit (pan-a) – part grassa dël làit, dovrà për fé 'l bur o për monté a crema.
- Bur – otnù da la sgrassadura dël làit o da la crema montà.
- Làit condensà – làit concentrà con sùcher (doss) o sensa (sensa sùcher).
- Làit an póer – làit disidratà (për conservesse pì temp).
Àutri prodot
[modìfica | modifiché la sorgiss]- Arzita – làit residual dapress a la burificassion.
- Caj – compless d'enzima dovrà për fé cajé ël làit ant la produssion dël formagg.
- Laità – liquid residual dapress a la coagulassion dël formagg, dovrà për fé 'l seirass e për alimenté le bestie.
- Kefir – làit fermentà da na coltura simbiòtica 'd bateri e lièvit (orìgin dël Càucas).
- Kumis – làit ëd giumenta fermentà (tradission dle stëppe asiàtiche).
Prodòt dël làit an Piemont
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ël Piemont a l'é na region a vocassion laité-casearia. Ij prodot tìpich a son:
- Toma (Toma piemontèisa) – formagg a pasta crùa ëd montagna.
- Castelmagn – DOP, formagg a pasta crùa con erborinadura natural.
- Bra – DOP, formagg a pasta crùa (doss o dur).
- Raschera – DOP, formagg a pasta crùa.
- Murassan – DOP, formagg ëd làit ëd crava.
- Robiòla – formagg fresch ëd làit ëd vaca e crava.
- Bërgonzola – DOP, formagg erborinà (produvù dzortut an Piemont e Lombardìa).
- Bur ëd la Valsusa – bur tradissional.
Valor nutrissional
[modìfica | modifiché la sorgiss]Ij prodot dël làit a son rich ëd:
- càussi – essensial për j'òss e ij dent.
- Protein-e (casein-a e laità).
- Vitamina B2 (riboflavin-a) e Vitamina B12.
- Fòsfor e potassi.
Atension: la pì part dij formagg a son rich ëd grass sàtur e sodi. A l'é consijà 'n consum moderà për chi a patiss ëd colesteròl o d'ipertension.
Produssion
[modìfica | modifiché la sorgiss]La produssion mondial ëd làit a l'é d'anviron 900 milion ëd tonelà a l'ann (dàit FAO 2020). Ij pais pì produtor a son l'India, jë Stat Unì, la Cin-a, la Gërmania e la Fransa. An Euròpa, l'Italia a l'é lë scond produtor ëd formagg DOP dòp la Fransa.