Rassionalism

Ël rassionalism a l'é na corent filosòfica ch'a fortiss che la rason a l'é la sorgiss prinsipal dla conossensa e ch'a l'ha la capacità 'd rivé a le vrità fondamentaj sensa l'agiut dij sens o dl'esperiensa. A dà priorità a la rason pura e a le vrità a priori.

Definission

Ël rassionalism a peul esse definì 'me:

Na posission filosòfica ch'a fortiss la superiorità dla rason
La chërdensa che le vrità fondamentaj a peulo esse conossùe për via a priori
N'aprossimassion ch'a dà priorità al pensé dedutiv
La posission che la rason a l'é pì fidàbil che ij sens

Stòria

Antichità

Platon (427-347 a.C.): teorìa dle Ideje e anamnesi
Pitàgora (570-495 a.C.): la realtà com nùmer e proporsion
Eleàtich: Parmènide e la via dla vrità

Età moderna

René Descartes (1596-1650): fondator dël rassionalism modern
Baruch Spinoza (1632-1677): rassionalism sistemàtich
Gottfried Leibniz (1646-1716): rassionalism e mònad

Svilup

Immanuel Kant (1724-1804): sìntesi con l'empirism
Georg_Wilhelm_Friedrich_Hegel (1770-1831): rassionalism assolù
Rassionalism contemporani an matemàtica e lògica

Prinsipi fondamentaj

Vrità a priori

Conossensa indipendenta da l'esperiensa
Vrità necessarie e universaj
Fondament an sla rason pura

Métod dedutiv

Rasonament da prinsipi general a conclusion particolar
Usagi dël métod geométrich
Dimostrassion lògica

La rason com autorità

Superiorità dla rason rispet ai sens
Capacità dla rason ëd conòsse la realtà essensial
Fiducia ant le capacità dl'intelet

Autor amportant

René Descartes

Discors sël métod (1637)
Meditassion metafìsiche (1641)
Dùbit metodològich e "cogito ergo sum"

Baruch Spinoza

Ética (1677)
Métod geométrich an filosofìa
Determinism e panteism

Gottfried Leibniz

Monadologìa (1714)
Vrità ëd rason e vrità ëd fàit
Optimism metafìsich

Tesi sentraj

L'ideje inate

Idèje present ant la ment da la nàssita
Conossensa nen derivà da l'esperiensa
Base për la conossensa certa

L'unità dla siensa

Tute le siense a l'han un métod comun
La matemàtica com model
Serca d'un sistema unificà

La realtà inteligìbil

La realtà a l'é comprensìbil për la rason
Strutura lògica dël mond
Corispondensa antra ment e realtà

Métod rassionalista

Dùbit metodològich

Dùbit sistemàtich për trové na certëssa
Arfud dle chërdense nen fondà
Serca d'un fondament assolù

Anàlisi

Disgreghé ij problema compless
Identifiché j'element sempi
Ricostrussion sistemàtica

Sìntesi

Costrussion d'un sistema coerent
Dedussion da prinsipi fondamentaj
Creassion d'un quàder complet

Aplicassion

An matemàtica

Fondament rassional ëd la matemàtica
Vrità matemàtiche com vrità a priori
Métod assiomàtich

An ética

Ética basà an sla rason
Norme moraj dedovùe da prinsipi rassionaj
Universalism moraj

An metafìsica

Serca dle struture fondamentaj dla realtà
Sistem metafìsich coerent
Spiegassion rassional dël mond

Confront con l'empirism

Sorgiss dla conossensa

Rassionalism: rason e ideje inà
Empirism: esperiensa e sens
Debat epistemològich fondamental

Métod

Rassionalism: dedussion e anàlisi
Empirism: indussion e osservassion
Diferense metodològiche

Certëssa

Rassionalism: certëssa a priori
Empirism: probabilità e verificassion
Natura dla conossensa fidàbil

Crìtiche

Ecess d'astrassion

Distansa da la realtà concreta
Mancansa d'atension a l'esperiensa
Arzigh d'idealim

Problema dj'ideje inà

Dificoltà 'd dimostré soa esistensa
Controversia an sj'orìgin dla conossensa
Crìtiche empiriste

Lìmit dla rason

Capacità limità dl'intelet uman
Arzigh ëd dogmatism
Buté an discussion 'l romanticism

Rassionalism contemporani

An matemàtica e lògica

Programa ëd David Hilbert
Kurt Gödel e ij teorema d'incompletëssa
Fondament rassional dle siense formaj

An filosofìa dla siensa

Karl Popper: rassionalism crìtich
Serca 'd fondament rassionaj për la siensa
Diàlogh con l'empirism

An ética

John Rawls: rassionalism an filosofìa polìtica
Teorìe contratualiste
Fondament rassional për la giustissia

Anfluensa

An siensa

Métod dedutiv an matemàtica e fìsica
Serca d'unità e coerensa
Aspirassion për ij sistem teòrich

An educassion

Valorissassion dla rason e dël pensé lògich
Ansegnament dle dissiplin-e formaj
Svilup dël pensé crìtich

Ant la coltura

Anfluensa an sj'ideje dël progress
Promossion dla libertà 'd pensé
Eredità dl'Iluminism

Eredità

Ël rassionalism a l'ha lassà:

Na tradission ëd rigor inteletual
Métod për la costrussion ëd sistema coerent
Aspirassion për l'arserca dla vrità
Contribù fondamentaj a l'epistemologìa

Vëdde 'dcò

Arferiment

Bibliografìa

Descartes, R., Discors sël métod, 1637
Spinoza, B., Ética, 1677
Leibniz, G.W., Sagi an teodicea, 1710