Rissiò

	Vos an lenga piemontèisa
	Për amprende a dovré 'l sistema dle parlà locaj ch'a varda sì.

Un rissiò (da l'anglèis rickshaw, ch'a ven dal giaponèis jinrikisha 人力車, "veicol a fòrsa uman-a") a l'é un veicol a doi o tre roe tirà a man o a biciclëtta, dovrà për ël traspòrt ëd passegé. A l'é nassù an Asia e a l'é dventà 'n sìmbol dël traspòrt urban a cost bass ant vàire sità dël mond, dzortut ant ij pais an via dë svilup.

Stòria

Ël rissiò a l'é stàit anventà an Giapon dël 1869 da l'american Jonathan Scobie (o, second d'àutri, dal giaponèis Izumi Yosuke). A l'era na version modernisà dle portantin-e, pensà për trasporté ij foresté për le sità giaponèise. Ël sucess a l'é stàit imedià e a l'é spantiasse an pressa an Cin-a, India, e an tuta l'Asia sud-oriental.

Ant la prima mità dël sécol ch'a fa XX, ij rissiò tirà a man a son ëstàit gradualment sostituì dai rissiò a biciclëtta (cycle rickshaw, pedicab, becak), pì efissient e men faticos. Ancheuj, an vàire part, a son comparì 'dcò ij rissiò elétrich (e-rickshaw), alimentà a baterìe.

Sòrt 'd rissiò

Rissiò a man (hand-pulled rickshaw)

Tirà diretament da na përson-a ch'a cor. A l'é motobin faticos e a l'é peui stàit bandì an vàire sità për motiv umanitari. As vëdd ancora an quàich leu stòrich o turìstich.

Rissiò a biciclëtta (cycle rickshaw, pedicab)

Con na biciclëtta modificà: ël condutor a pEdala e a tira na cabin-a për ij passegé. A l'é 'l tipo pì comun ant l'Asia e an vàire part dël mond. A esisto 'd version a tre roe (doe daré) o doe roe.

Rissiò motorisà (auto rickshaw, tuk-tuk)

Un mojen a tre roe con motor a combustion (sovens a doi temp). A l'é motobin difus an India (autorickshaw), Thailandia (tuk-tuk), e an àutri pais asiàtich.

Rissiò eletrich (e-rickshaw)

Version moderna alimentà a eletricità, sempe pì comun përché a l'é pì silensios e a produv nen d'emission locaj.

Utilisassion ant ël mond

India: ij rissiò a biciclëtta a son motobin comun, ma a son ëstàit bandì an vàire sità grande për ël problema dël tràfich. J'auto rickshaw a son ël mojen pì dovrà për ij curt viagi urban.
Bangladesh: Dhaka a l'é la sità con ël pì grand nùmer ëd rissiò a biciclëtta dël mond (apopré 400.000).
Thailandia: ij tuk-tuk a son n'atrassion turìstica e un mojen 'd traspòrt comun.
Cin-a: ij rissiò a man a son pà pì dovrà, ma a-i son vàire rissiò a biciclëtta e elétrich ant le sità cite.
Euròpa e Amèrica dël Nòrd: ij "pedicab" a son dovrà dzortut për ël turism, an sità com New York, Londra, e Paris.

Impat sossial e econòmich

Ël rissiò a l'ha 'n rol dobi:

Font 'd travaj: a dà 'd travaj a milion ëd përson-e pòvre ch'a l'han gnun-e àutre competense.
Sfrutament: ij condutor (rickshaw wallah) a vivo an condission motobin dure, con dij salari motobin bass e orari faticos.

An vàire pais, a son an cors djë sfòrs për amelioré le condission ëd travaj e modernisé la flòta con dij veicoj elétrich.

Controversie

An vàire sità, ij rissiò a biciclëtta a son contestà përchè:

A ralento 'l tràfich.
A càuso d'incident.
A son considerà 'n sìmbol ëd povertà e 'd retrocession.
A l'han un efet negativ an sla salute dij condutor.

Parèj, vàire aministrassion locaj a l'han limità o proibì soa sircolassion ant le zòne sentraj.

Rissiò e coltura

Ël rissiò a l'é present ant la literatura, ël cine e l'art coma sìmbol:

Dël colonialism e dle relassion ëd podèj.
Dla povertà e dla lòta për la sopravivensa.
Dël cangiament sossial ant le sità asiàtiche.

A l'é 'dcò un element caraterìstich dël paisagi urban ëd vàire sità asiàtiche.

Vëdde 'dcò

Arferiment

David V. Herlihy (2004). Bicycle: The History. Yale University Press.
M. R. A. Baqui (2008). The Cycle Rickshaw: A Study of Its Role in the Economy of Bangladesh. University Press Limited.

Ligure esterne

Institute for Transportation & Development Policy – Cycle Rickshaws in Urban India