Servissi igiénich

Servissi igiénich (o cess, latrin-a) a l'é n'ambient o n'istallassion destinà a la defecassion e a la urinassion uman-e. A l'é part essensial dj'edifissi modern e a l'é colegà a na rej ëd drenagi për smon-e via ij rest. La paròla a ven dal Latin servitium, ch'a veul dì "servissi", e dal Grech hygieinós, ch'a veul dì "san".

Stòria

Le prime forme ëd servissi igiénich a armonto a l'antichità. Ant la Val dl'Indo (2500 a.C.), le ca a l'avìo 'd cess con drenagi. Ij Roman a l'han dësvlupà 'd latrin-e pùbliche (foricae) colegà a na rej ëd fognadure, com la Cloaca Massima. Ant l'Età 'd Mes, le condission a son pegiorà: as dovravo vas da neuit, e ij rest a finìo ant le stra. Dël sécol XVI, Sir John Harington a l'ha anventà un prim tipo ëd cess, ma a l'é stàit Alexander Cumming (1775) e Joseph Bramah (1778) ch'a l'han dësvlupà 'l model modern. Dël sécol XIX, con la chërsùa dle sità, a son spantiasse le fognadure e ij cess con eva.

Sòrt ëd servissi igiénich

Servissi igiénich con eva

A deuvro l'eva për porté via ij rest. As divido an:

Cess a seta (water closet, WC): ël pì comun, con na tassa e un sistema ëd dëscaria.
Cess a eva (bidet): për la polissìa përsonal.
Orinatòj: për j'òm, a peulo esse a mur o a tassa.
Cess për disàbij: con dimension për carossin-a e manije për agiuté.

Servissi igiénich sensa eva

A deuvro d'àutri sistema, com:

Latrin-a a sech: a deuvra sënner, sabia o material orgànich për coerté ij rest.
Latrin-a a compostagi: a trasforma ij rest an compost.
Latrin-a chìmica: a deuvra sostanse chìmiche për neutralisé j'odor e ij bater (dovrà ant ij camper, ij camp, etc.).
vas da neuit: un recipient portàtil, dovrà ant le stansie da let fin a l'Eutsent.

Servissi igiénich pùblich

A son disponìbij për la comunità an stra, stassion, musé, restorant. A peulo esse:

A pagament (con monet, geton, carta).
Gratis.
Automàtich (con autopolissìa).

Servissi igiénich portàtij

A son ëd latrin-e mobij, dovrà an manifestassion, cantié, camp. A peulo esse chìmich o a sech.

Component d'un cess modern

Un cess modern a l'é formà da:

Tassa: la part andoa as seta.
Cassiëtta: con eva e mecanism ëd dëscaria.
Sedil e covercc.
Sifon: a ten sempe un pò d'eva për evité j'odor.
Tubi ëd drenagi ch'a colego a la fognadura.

Amportansa për la salute

Ij servissi igiénich a son essensiaj për la salute pùblica. A preven-o la contaminassion d'eva e 'd teren, a ridùo la trasmission ëd maladìe com colera, tif, dissenteria, epatit A, elmint (verm). L'Organisassion Mondial dla Sanità a stìmola che 3,6 miliard ëd përson-e a l'han pa 'd servissi igiénich adeguà, e 494 milion a defeco ancora a cel duvert.

Servissi igiénich ant la tradission piemontèisa

An Piemont, fin a l'inissi dël Neuvsent, le ca dij pais a l'avìo ël cess fòra dla ca, a la fin dl'òrt o ant la cort. A l'era na cita costrussion ëd pera o bòsch, con un përtus ant na tàula 'd bòsch (tron-a) e na tampa sota. As disìa andé a l'uss ëd daré. Ant le sità, ij condomini a l'avìo 'd latrin-e comun-e ant l'andron. Ël proverbi a disìa: La salute a ven da la polissìa. Ancheuj, a son restà pòchi esempi 'd cess vej, ma a son stàit restaurà com memòria stòrica an quàich musé etnogràfich.

Vardé 'dcò